NR 3/2016 - Zmęczenie – Zmęczenie

Zmęczenie, a więc uniwersalny i systematycznie pojawiający się stan okresowego obniżenia zdolności percepcyjnych oraz sprawności, z jaką zazwyczaj wykonujemy różne czynności - zarówno te fizyczne, jak i te czysto konceptualne, ma też charakter historyczny. W zmodernizowanych społeczeństwach zaś wydaje się mieć ono wyjątkowy status. To jemu właśnie chcielibyśmy przyjrzeć się w tym numerze "Kultury Współczesnej". W artykułach składających się na ten tom będziemy przypatrywać się zmęczeniu z dwóch perspektyw.

Po pierwsze, potraktujemy je jako przejaw i krystalizację procesów modernizacyjnych, jako kategorię będącą ich produktem i sprawiającą, że człowiek zaczyna być widziany jako przeszkoda urzeczywistnianiu rozbuchanych ambicji rozwojowych (...)

Po drugie, chcielibyśmy pokazać, czym jest zmęczenie dzisiaj, w jakich kontekstach współcześnie występuje, do czego jest wykorzystywane i jakie skutki pociąga za sobą jako specyficzny aktor (...)

Ze wstępu do numeru

Koncepcja numeru i redakcja naukowa

Marek Krajewski

Spis artykułów

Zmęczenie

  • Spis treści numeru
  • Marek Krajewski
    Wprowadzenie. Zmęczenie: produktywny problem nowoczesności.
    Nowoczesność zorganizowana jest wokół zmęczenia. To ostatnie występuje tu jednak nie tylko w roli figury skupiającej w sobie to wszystko, co zmodernizowane zbiorowości traktują jako niechciane, niepożądane, jako ograniczenie dla systemowego i indywidualnego rozwoju, ale też jako jeden z najważniejszych motywów odpowiedzialnych za żywotność, ekspansywność i trwałość impulsów modernizacyjnych. Walka ze zmęczeniem, próby jego zmniejszania, ukrywania lub delokalizacji, są więc źródłem tak charakterystycznego dla nowoczesności aktywizmu i spełniania się w samoprzekraczaniu. Uczynienie zmęczenia centralnym motywem nowoczesności pociąga za sobą umieszczenie warunków jej trwania na poziomie indywidualnym, ale definiowanym relacyjnie. To z kolei skutkuje obarczaniem jednostki odpowiedzialnością za istnienie zmodernizowanego świata, prowadząc do daleko posuniętej auto-eksploatacji, skutkującej wyczerpaniem, znużeniem, wiecznym poczuciem niedoskonałości i niespełnienia.  Nowoczesność i zmęczenie połączone są więc mutualistyczną relacją współzależności, w której jedno nie może istnieć bez drugiego. Relacji tej można się wymknąć tylko przyjmując, iż nie wszystko - i jako gatunek, i jako jednostki - możemy, a więc godząc się z tym, że nie wszystko jest w naszych rękach.  
  • Marta Zawodna-Stephan
    Od umęczonego ciała do zmęczonej duszy. Krótki szkic ze społecznej historii zmęczenia.
    Tekst jest krótkim szkicem ze społecznej historii zmęczenie. Opisane jest w nim przejście od zainteresowania umęczonym ciałem robotnika do rozważań o psychicznym wymiarze zmęczenia. Pierwsza część artykułu skupiła się przede wszystkim na ciele wielkomiejskiego proletariusza i zabiegach dziewiętnastowiecznych higienistów próbujących je uzdrowić, upiększyć i oczyścić.  W drugiej części opisany jest fenomen mechanizacji ciała ludzkiego, w tym postrzegania go jako human motor, czyli ciała zdolnego zapewnić rozwój kapitalistycznemu społeczeństwu. Trzecia część ukazuje jak zjawisko zmęczenia staje przeszkodą w realizacji projektu nowego zdrowego, czystego, pięknego i produktywnego społeczeństwa, reprezentowanego przez zwolenników dwóch typów cielesności opisywanych wcześniej. Ostatnia część artykułu poświęcona jest pokazaniu jak w XX w. zmniejszyło się zainteresowanie zmęczonym ciałem i jak umęczona dusza i umęczony umysł pojawiały się w centrum uwagi badaczy znużenia. 
  • Przemysław Nosal
    Utopia zmęczenia.
    Wizja trwałego i powszechnego braku zmęczenia człowieka stanowi jeden z uniwersalnych projektów społecznej utopii. Ma on w założeniu uwolnić jednostkę od wyczerpujących ludzki organizm konsekwencji pracy wytwórczej. Użytkową ramę dla dążeń nakierowanych na zrealizowanie tej utopii stanowią dwa metaprojekty – jeden ukierunkowany na miłosierdzie (odjęcie jednostce cierpienia), drugi na optymalne zarządzanie energią wytwórczą. Kategorią, która porządkuje zróżnicowanie i złożoność działań podejmowanych w toku tych metaprojektów, jest mit. Kluczowe zaś dla utopii niezmęczenia pozostają dwa mity: wsparcia i wyręczenia.
  • Karolina Kabzińska, Przemysław Rura
    Obiektywizacja i eksperckość. O ludzkich i nie-ludzkich aktorach legitymizujących zmęczenie.
    Autorzy artykułu skupiają się na procesie uzewnętrzniania zmęczenia, które prowadzi do jego obiektywizacji w postaci dwu kategorii aktorów - ludzkich oraz nie-ludzkich. Tekst składa się z trzech głównych części. W pierwszej omawiana jest współczesna tendencja do wzmożonej pracy, traktowanej dodatkowo jako wartość sama w sobie, a nie jako środek do osiągania instrumentalnych celów. Druga część poświęcona jest próbie umiejscowienia zmęczenia we współczesnym społeczeństwie. Interesujące Autorów zagadnienie stanowi „przeszkodę" w pracy, która w domyśle ma zapewniać jednostce czy jej bliskim dostatnie i ciekawe życie. W trzeciej części opisane są możliwe modele delegowania decyzji o zmęczeniu na podmioty zewnętrzne, takie jak lekarze, psychologowie, ale również oprogramowanie mierzące różne wymiary pracy i monitorujące nasz stan psychologiczno-fizjologiczny. W zakończeniu artykułu, Autorzy zwracają uwagę na wykorzystywanie technologii, jako nie-ludzkiego aktora, który obiektywizując zmęczenie, potwierdza lub kwestionuje subiektywnie odczuwane stany organizmu. 
  • Ariel Modrzyk
    Zmęczone ciała w niezrównoważoncyh systemach gospodarczych i przyrodniczych.
    Pierwszym celem niniejszego artykułu jest zwrócenie uwagi na to, że idea optymalności jest jednym z kluczowych pojęć, niezbędnych do rekonstrukcji społecznego rozumienia zmęczenia ciała. W tym przypadku szczególnie uwzględnione są podstawowe wątki na temat równowagi substancji chemicznych takich jak witaminy i minerały. Drugim celem jest wskazanie na relacje pomiędzy kategorią równowagi i zmęczenia. Zmęczenie zazwyczaj jest utożsamiane ze stanami braku lub też nadmiaru czegoś (witamin, relaksu, wysiłku i tak dalej). Prowadzi to do założenia, że pewnym stanem oczekiwanym jest równowaga - optymalność. W tym kontekście ważne jest zestawienie dyskursu na temat równowagi ciała ze sferą gospodarki i przyrody oraz podkreślenie ich wspólnych elementów stanowiących uniwersalny wzór percypowania otaczającej rzeczywistości przez człowieka. Owe paralele wymagają odpowiedzi na pytanie, czy poprzez analogię do ciała można stwierdzić, że niezrównoważone gospodarki i przyroda są „zmęczone”. Ważnym argumentem na rzecz negatywnej odpowiedzi na to pytanie, jest spostrzeżenie, że gospodarki i przyroda zazwyczaj są przedstawiane jako system, który z zasady nie czuje i nie może komunikować zmęczenia. Systemom brakuje elementu subiektywnego doświadczenia, które jest ważne z punktu widzenia zmęczonego człowieka. Wszystko to sprawia, że bardziej zasadnym jest mówienie nie o zmęczonej gospodarce i przyrodzie, ale zmęczonych ciałach w niezrównoważonych systemach przyrodniczych i gospodarczych. Owo niezrównoważenie jest odzwierciedlone w ciałach poprzez stany współwystępujące ze zmęczeniem takie jak niedobory witaminowe, mineralne, wady postawy, otyłość. 
  • Waldemar Rapior
    Nurt z naprzeciwka. Intensywny przemysł jako źródło zmęczenia.
    Człowiek poprzez rozszerzanie samoregulującego się rynku na wszystkie dziedziny życia – włączenie z ziemią i pracą ludzką – oraz intensyfikację gospodarki rolnej przyczynia się do zmęczenia przyrody i zwierząt. Wywołuje to sprzeciw, tytułowy „nurt z naprzeciwka”, który polega na rozszerzeniu praw i norm moralnych na faunę i florę. Pojęcie „zmęczenia” stało się słowem nieneutralnym, nacechowanym moralnie, służącym do potępienia pewnych praktyk i polityk. Nurt z naprzeciwka wywołał z kolei kolejną falę zmęczenia – „zmęczenie pokalipsą”, „zielone zmęczenie”, „ekozmęczenie”. Troska o przyrodę jest zatem nieustanną walką ze zmęczeniem bądź mówiąc inaczej: walką człowieka z samym sobą.    
  • Alicja Raciniewska
    Moda i zmęczenie.
    Kategoria zmęczenia stanowi w niniejszym tekście pryzmat, poprzez który rozpatrywana jest istota mody oraz fenomeny charakterystyczne dla mody epoki późnego kapitalizmu. Obecność kategorii zmęczenia w praktyce i dyskursie modowym analizowana jest w trzech kontekstach: stylistyki sfatygowania, zmęczenia tzw. szybką modą oraz zmęczenia wśród projektantów zatrudnianych przez luksusowe domy mody. Analiza tych przypadków ma na celu ukazanie, iż zmęczenie, wypalanie i zużycie wszyte są w system mody epoki późnego kapitalizmu. Tekst kończy refleksja nad istotą mody w oparciu o „metafizykę mody” Waltera Benjamina.
  • Honorata Jakubowska
    Zmęczenie i jego spektakle w sporcie.
    Artykuł podejmuje przedstawienie reprezentacji zmęczenia obecnego w medialnych przekazach sportowych. Sport profesjonalny jest przedstawiony jako enklawa, w której, w przeciwieństwie do wielu sfer życia społecznego, zmęczenie nie jest ukrywane, lecz wręcz przeciwnie – eksponowane. Artykuł przedstawia spektakle zmęczenia, które przeszły do historii sportu, a także jego codzienne reprezentacje w transmisjach sportowych. Są one interpretowane przede wszystkim w kontekście nadawania znaczenia i wartości sportowi oraz podejmowanemu w jego ramach wysiłku, a także heroizacji sportowców. Równocześnie uwaga zostaje zwrócona na różnice w eksponowaniu zmęczenia kobiet i mężczyzn w sporcie oraz użycie reprezentacji zmęczenia dla delegitymizacji sportowych praktyk. 
  • Katarzyna Chajbos, Dorota Mroczkowska
    Nowi zmęczeni i nowe zmęczenie na przykładzie współczesnych instytucji fitness.
    Rosnąca popularność i sukces finansowy rynku centrów fitness sprawiają, że związana z nimi kultura stała się istotna dla codzienności mieszkańców krajów rozwiniętych i rozwijających się. W artykule podjęto próbę pokazania, że zmęczenie jest jednym z elementów konstytuujących fitness klub, a jego stopień jest jednocześnie miernikiem efektywności w dążeniu do upragnionego celu, jak i warunkiem koniecznym oraz oznaką jego zrealizowania. Opisywane zmęczenie stało się dziś czymś więcej niż częścią jednostkowych, partykularnch narracji, źródłem doświadczeń i emocji. Jest ono także, a może przede wszystkim, elementem systemowego procesu wprzęgania jednostek w struktury kontroli i konsumpcji wspomaganej przez systemy eksperckie. 
  • Bogumiła Mateja-Jaworska, Łukasz Rogowski
    Zmęczenie w sieciach społecznych.
    Artykuł opisuje zjawisko zmęczenia z perspektywy sieci społecznych i społeczeństwa sieciowego, ze szczególnym naciskiem położonym na ich aspekty technologiczne. Wskazane zostaje pięć wymiarów takiego zmęczenia: nadmiar i przesyt, problematyczna sprawczość, nieustanne napięcie, niechciane połączenia, zmęczenie nieskutecznością sieci i szumami na łączach. Trendy będące odpowiedzią na takie zmęczenie – wycofanie, rekonfiguracja, rewaloryzacja – są potraktowanie jako wskaźniki współczesnych przemian więzi społecznych.
  • Filip Schmidt
    Zmęczeni intymnością. Zmęczenie jako doświadczenie, problem i środek komunikacji we współczesnych relacjach intymnych.
    Artykuł omawia dwa źródła zmęczenia w związkach intymnych: przetwarzanie impulsów płynących z otoczenia związku oraz impulsów generowanych w toku wewnętrznego różnicowania się związku. Następnie omawia trzy konteksty, w których odczuwane jest zmęczenie codziennością we dwoje: zakłócenie płynności działań, załamanie emocjonalno-symbolicznej podbudowy praktyk składających się na codzienne bycie razem oraz przytłaczającą intensywność bycia w parze. Na koniec wskazuje na używanie zmęczenia jako narzędzia wyrażania swoich roszczeń wobec drugiej osoby oraz uzgadniania sensu działania i bycia we dwoje.
  • Małgorzata Kubacka
    Uczucia pod kontrolą? Emocjonalne wymiary zmęczenia.
    Artykuł odnosi się do wybranych cech współczesnej rzeczywistości, by pokazać, w jaki sposób zmęczenie symbolicznie zawłaszcza te obszary naszego życia, które mają dla nas stanowić ważny element codziennej egzystencji. Wskazuje jak umieszczenie uczuć w centralnym punkcie ludzkiego doświadczenia przyczyniło się do powiększenia sfer oddziaływań zmęczenia. Kulturowe ideologie emocjonalne nie tylko wytwarzają zmęczenie, lecz również mogą być postrzegane jako skutek jego obecności w innych obszarach ludzkiego życia. Wielość uczuciowych norm, dyskursy terapeutyczne i przymus afektywnej refleksyjności określają wymiary zmęczenia specyficzne dla współczesności.
  • Agnieszka Stamm
    Młodzi i zmęczenie demokracją w 27 lat po transformacji ustrojowej – przykład wyborców partii konserwatywno-liberalnych.
    Artykuł porusza kwestię nastawienia do demokracji osób młodych głosujących na partie cechujące się liberalnymi poglądami gospodarczymi i konserwatywnymi postulatami światopoglądowymi. Za pomocą zjawisk takich, jak: polityki prostoty, a szczególnie „zmęczenie demokracją” oraz stosunkiem do wartości postmaterialistycznych we współczesnym społeczeństwie polskim, podjęta jest próba wskazania źródła negatywnych postaw wobec ustroju demokratycznego. Kolejna część artykułu zawiera prezentację badań przeprowadzonych wśród poznańskich studentów o poglądach konserwatywno-liberalnych w okresie od lutego do maja 2015 roku. Wyniki indywidualnych, pogłębionych wywiadów informują o sposobie postrzegania porządku demokratycznego wśród opisywanej kategorii, o wadach demokracji, jako idei. Wskazują na rozdźwięk pomiędzy odczuwanymi wartościami a uznawaną, z konieczności, odgórną, postmaterializacją wprowadzaną poprzez rozwiązania instytucjonalne. Rezultaty tych analiz pokazują również, jakie są oczekiwania młodych wobec władzy w kontekście idealnego ustroju i stylu przywództwa.
  • Bogumiła Mateja-Jaworska
    Nieznośna łatwość telewizji – zmęczony odbiorca przed telewizorem.
    W artykule podjęty zostaje temat sprzeczności pomiędzy sferą dyskursów o telewizji, a rzeczywistymi współczesnymi praktykami medialnymi. Ważne jest także udzielenie odpowiedzi na pytanie, dlaczego, mimo gwałtownych przeobrażeń pejzażu medialnego, telewizja jest nadal istotnym środkiem przekazu. Kluczem do zrozumienia współczesnej popularności telewizji okazuje się pojęcie zmęczenia. W oparciu o wyniki jakościowych badań empirycznych, dokonana jest analiza, dlaczego to właśnie telewizja traktowana jest przez wiele osób jako „medium odpoczynku”. Poruszone zostały również kwestie napięcia związanego z postrzeganiem telewizji jako „łatwej” i opartej na powtórzeniach. 

Recenzje i omówienia

  • Jakub Robaszkiewicz
    Deleuze and research methodologies.
  • Agata Skórzyńska
    Nowa widownia. Poradnik z nerwem polemicznym.

Redakcja językowa i korekta

Redakcja językowa: Edyta Tomczyk/ushuaia.pl Korekta: Iwona Hardej

Tłumaczenie

Olga Siara
do góry