NR 2/2012 - Autobusy, tramwaje, kolejki

  Ostatnimi czasy dyskursy – publiczny oraz naukowy – nasycane są zagadnieniami ważkimi i fundamentalnymi: od partycypacji obywatelskiej po formy życia intymnego. Resztę miejsca zajmują na ogół rozmaite karykatury polityki, by użyć pojemnego określenia profesora Mirosława Karwata, lub też problemy przygodne, tak zwane marginalia kulturowe, fascynacje sezonów ogórkowych. Rzecz jasna, zagadnienie miasta w naukach o społeczeństwie i kulturze należy do pierwszej, ważkiej części dyskursu, a co za tym idzie, uwagę badaczy przyciągają zjawiska „pierwszego planu”, takie jak metropolizacja, gentryfikacja, wielokulturowość miast, sztuki miasta itp. Tymczasem celem numeru „Kultury Współczesnej”, który oddajemy właśnie do Państwa rąk, będącego swoistym intermezzo w sekwencji podejmowanych przez czasopismo tematów kardynalnych, jest „inne”, rozbijające rutyny poznawcze spojrzenie na wielkomiejską codzienność, wychwycenie nie-błahych uwarunkowań w codziennych oczywistościach, do jakich bez wątpienia zalicza się na przykład obecność szyn czy zatoczek przystanków autobusowych w miejskim krajobrazie kulturowym. Do takiej twórczej, w sporej mierze artystyczno-naukowej nieprawomyślności i niefrasobliwości, szanującej przy tym wielodziedzinowość we współczesnej nauce i ideały antropologii kulturowej, nakłania tekst Gera Duijzingsa.

Fragment artykułu „Wsiąść do tramwaju nie byle jakiego”, którego autorami są Włodzimierz Karol Pessel i Igor Piotrowski.

 

 

Koncepcja numeru i redakcja naukowa

Włodzimierz Karol Pessel, Igor Piotrowski

Recenzenci

Jacek Sójka, Leszek Pułka

Spis artykułów

Recenzje

  • Anna Nacher
    Kultury mediów - zanurzenie w czas głęboki
    Recenzja obejmuje trzy wydane w serii „Kultura mediów” książki: Siegfrieda Zielinskiego „Archeologia mediów: o głębokim czasie technicznie zapośredniczonego słuchania i widzenia”, ”Kino po kinie. Film w kulturze uczestnictwa” pod redakcją Andrzeja Gwoździa i Régis Debray „Wprowadzenie do metodologii”. Każda z nich ujmuje problem współczesnych mediów audiowizualnych. Autorka zwraca uwagę, że Zieliński, kierując się metodą an-archeologii znacząco poszerza ramę opisu swojej dziedziny; zarazem widzi w niej dobre narzędzie do śledzenia umarłych mediów. Wskazuje również silne oparcie metod badacza na myśli Michael’a Foucault’a. Z kolei u Gwoździa zwraca uwagę na ciekawe przenikanie się motywów i wątków między mediami, a zarazem na bardzo skuteczne użycie metod opartych o hybrydyczny opis mediów. Autorka recenzji docenia u Debray’a jego sprawne systematyzowanie pomysłów, a zarazem na przydatność stworzonego przez niego w swojej pracy wprowadzenia do tematyki medialnej. Zarzuca mu z kolei skłonność do moralizatorstwa i brak silnej wyrazistości tworzonej przez niego definicji medium.  
  • Marta Murzyn-Kupisz
    Triumf miasta
    Tekst jest recenzją książki Edwarda Glaesera „Triumph of the City: How Our Greatest Invention Makes Us Richer, Starter, Greiner, Healthier and Happier”. Autorka tekstu dokładnie relacjonuje warstwę sensową tekstu, jednak zarazem dodaje spory kontekst, który znacząco poszerza świadomość lektury. Zwraca ona uwagę na zalety i wady książki, na jej konstrukcję i pomysł przewodni, a zarazem stosunkuje się do znaczenia treści tejże na gruncie polskim. Określa ona tę książkę jako swego rodzaju podsumowanie znanych do tej pory tez myślicieli, jednak wskazuje na trafność wielu nowych spostrzeżeń Glaesera.     
  • Piotr Kubkowski
    Krakowski rynek a europejska nowoczesność
    Tekst ten jest recenzją książki Nathaniela D. Wooda Becoming Metropolita. Urban Selfhood and the Making of Modern Cracow wydanej w 2010 roku przez Uniwersytet Północnego Illinois. Piotr Kubikowski chwali amerykańskiego badacza za dobór nietypowego obszaru badawczego (Krakowa w pierwszych latach XX wieku) oraz zwrócenie uwagi na niedostrzegalne dla obserwatora zanurzonego w kulturze polskiej treści. Książka ta okazuje się być nietuzinkową opowieścią o odnowie jednego z największych miast regionu, jego modernizacji i przemiany. Recenzent docenia dobór źródeł, jednak nie pozostaje w tych pochwałach bezkrytyczny – Wood niejednokrotnie wykazuje się lekką naiwnością, co objawia się zbyt poważnym traktowaniu źródeł, które takiej powagi godne nie są. Mimo obecnej w książce perspektywy indywidualnej nie skłania się on ku mikrohistorii – przedstawiając zagadnienie bardzo szeroko osadzone w kontekście historycznym nie ucieka się to komunałów ani nie przedstawia okresu początku XX wieku jako czasu rodzenia się nacjonalizmu. Co więcej – amerykański badacz skupia się na samej miejskości Krakowa, nie dając się wpuścić w maliny sporów politycznych.    
  • Anna Maj
    Sztuka w epoce partycypacji
    W swojej recenzji Anna Maj przedstawia książkę Ryszarda W. Kluszczyńskiego „Sztuka interaktywna. Od dzieła-instrumentu do interaktywnego spektaklu”. W przejrzysty sposób referuje ona główne wątki poruszane w tej, mającej charakter podręcznika, publikacji. Zarazem odżegnuje się od nazywania jej „encyklopedią”. Recenzentka prezentuje treść kolejnych rozdziałów, z których treści wyłania się bardzo przejrzysty obraz sztuki otwartej na odbiorcę – począwszy od jej źródeł, poprzez najważniejsze wydarzenia konstytuujące jej narodziny, aż do przedstawienia najważniejszych inicjatyw i prądów, na które wskazuje uwagę Kluszczyński.
  • Olga Dawidowicz-Chymkowska
    Między ręką a papierem
    W swojej recenzji książki Pawła Rodaka „Między zapisem a literaturą” autorka przedstawia najważniejsze wątki ujęte w opowieści o różnicach między zapisem dzienników literatów a ich wersjami opublikowanymi. Przedstawia ona problemy, z jakimi zetknąć się może czytelnik przy porównaniu dwóch wersji dziennika, ale i na korzyści, jakiem mogą wypłynąć z takiej analizy. Ponadto wskazuje na pomysłowe połączenie metod badawczych, które dało bardzo dobre efekty w tejże pracy. Autorka recenzji wskazuje też na duży zakres badań i szerokie spektrum przedstawienia tematu przez Rodaka.    

Autobusy, tramwaje, kolejki podmiejskie

  • Agnieszka Karpowicz
    "Autobusiarnia" Mirona Białoszewskiego. Komunikacja miejska jako akt komunikat
    W oparciu o informacje zawarte w dziennikach Mirona Białoszewskiego jest możliwe odtworzenie tras warszawskich autobusów w latach 1975-1976, kiedy to linie były przedmiotem wielu znaczących zmian, głównie związanych z budową Dworca Centralnego i Trasy Łazienkowskiej. Podróż autobusem pozwala Białoszewskiemu na obserwowanie procesu modernizacji Warszawy, który tworzy niestabilne i lotne podstawy kategorii przestrzennych, włączając w to miasto i przedmieścia, centrum i peryferie. Chamowo jest zapisem tego rozwoju ale linie komunikacji miejskiej i drogi poruszania się po mieście przemieniają się tu w akt komunikacji, który zarazem jest podstawą artystycznego i egzystencjonalnego poglądu Białoszewskiego.    
  • Igor Piotrowski
    Komunikacja miejska Warszawy - propozycje i inspiracje
    Punktem wyjścia autora są dwa obrazy warszawskich tramwajów przedstawionych w piosence Sydney’a Polaka i brytyjskiego zespołu The Style Council, pod względem demonstracji jak bardzo tramwaj może być nie tylko elementem poznania miasta (odpowiednio – przez autochtona i przez gościa zza żelaznej kurtyny), jednak jest to nieprzypadkowe – znaczące znaczenie transportu. Wyższość tramwajów w kulturze polskiej stolicy jest demonstrowana w felietonach Wiecha, literaturze fantastycznej, filmach, serialach telewizyjnych czy w monografiach naukowych. Autor lokalizuje historię powojenną sieci tramwajowej przeciwko podłożu złożonym z historii o autobusach, tramwajach i taksówkach, politykach i strukturze klasowej, w nawiązaniu do mnogości ich kulturowych konotacji. Autor również proponuje by termin komunikacja w znaczeniu komunikacja publiczna i komunikacja miejska jest niekoniecznie pustym słowem. Może być dobą rzeczą rysowanie konkluzji z tych słów, co też robi autor w drugiej części tekstu, skupiając się na dawnych torach, opartych o przykłady z twórczości Leopolda Tyrmanda i Andrzeja Dobosza.    
  • Tomasz Pieńkowski
    Trolejbusy w historii i kulturze Lublina
    Tekst ten jest rzadkim przykładem połączenia dwóch kompetencji: naukowej, także historii sztuki, która może tematyzować estetykę miejskiej infrastruktury, i należącej do aktywisty i entuzjasty ekologicznych i starych tramwajów. Głównym przedmiotem tekstu są trolejbusy, które w polskich miastach są zazwyczaj bardziej ciekawostką niż praktycznym rozwiązaniem. Lublin jest ciekawym kontrprzykładem do analizy w tym kontekście, ponieważ trolejbusy są postrzegane jako jedne z jego symboli i znaków tożsamości miejskiej. Autor wskazuje na to, że ta niezwykła forma autobusu z dwoma łukami na dachu jest ekspresją rytmu życia Lublina, jego charakteru i dynamiki.    
  • Igor Borkowski, Włodzimierz Karol Pessel
    Wsiąść do tramwaju nie byle jakiego
    Wstęp oddający charakter nowego numeru Kultury współczesnej – streszczający główne tezy, w oparciu o które powstały teksty, ale i prezentujący myśl przewodnią – komunikację i miasto jako obszar równości i indywidualności. Redaktorzy zadają również trudne pytanie o skutki rozbicia rutyny – takie, które wnoszą nowe treści, ale zarazem stawiają pod znakiem zapytania dotychczasowe sposoby badania przestrzeni miejskiej.            
  • Igor Piotrowski, Włodzimierz Karol Pessel
    Archeologia komunikacji. Z Igorem Przybylskim rozmawia Xawery Stańczyk
    W wywiadzie z artystą drogi wyczytać można interesującą glosę do jego bieżących prac. Dopowiedzenia do nich rozszerzają znaczenie wystaw a zarazem – nie pozwalają przemilczeć faktu indywidualnej obserwacji autora, której efektem stają się kolejne zdjęcia. Przybylski zwraca uwagę na drugorzędność materii w swoich pracach – staje się ona tylko elementem pośredniczącym w poznaniu osób, które mają styczność z przedstawianymi przedmiotami. Podkreśla istotną rolę komunikacji miejskiej w recepcji miasta – przypisuje autobusom historie, traktuje je jak milczących świadków wydarzeń, którym trzeba się przyjrzeć by dostrzec treść, jaką niosą w sobie. Przedstawia również znaczenie archeologii codzienności w spojrzeniu na miasto – odkrywanie treści zapomnianych jako obszaru rozszerzającego sens i znaczenie danego znaku.      
  • Ger Duijzings
    Miejskie trajektorie. Tworzenie antropologii ruchu
    Badacz poszukuje nowej metody opisu miasta i jego mieszkańców; za podstawę ich życia uważa on ruch i dynamikę, które powodują interakcje. Interakcje, w których można zaobserwować nowe zjawiska, ale i spontaniczność rozwoju w obliczu zaistniałej sytuacji. Podkreśla przez to coraz to nowsze zadania jakie stawia antropologii współczesne miasto – czy to poprzez swoją dynamikę, czy też niespodziewaną zmienność. Zwraca uwagę na adaptowanie się w środowisku miejskim przedstawicieli różnych grup społecznych. Za ważną uznaje również kwestię kodu (mniej lub bardziej usystematyzowanego) w ramach którego ludzie komunikują się ze sobą w przestrzeni urbanistycznej. Ruch w tej sytuacji jest bodźcem do wytwarzania nowych relacji między mieszkańcami. Właśnie one są uznawane przez autora tekstu za nowe pole badań antropologicznych.  
  • Urszula Terentowicz-Fotyga
    Tożsamość miejskiej mobilności - w poszukiwaniu nastepcy "flanuera"
    Tekst ten bada problem tymczasowej identyfikacji opartej o miejską mobilność i inne rodzaje doświadczenia miasta poprzez zróżnicowane rodzaje środków transportu. Dyskusja na temat miejskiej tożsamości do tej pory była zdominowana przez spojrzenie na miasto z perspektywy włóczęgów. Tekst rozważa przyczyny trwającej ponad wieku dominacji flâuner’a oraz pozornego braku zainteresowania bardziej mobilnymi mieszkańcami miast. Poprzez to ważne okazują się być spojrzenia na interdyscyplinarne korzenie postaci flâneur’a , które pojawiają się od pierwszego dialogu Edgara Alana Poe’a, Charles’a Baudelaire’a i Waltera Benjamina, w którym przenikały się literatura i filozofia, teoria z praktyką oraz poezja z wiedzą. Poprzez okres dwudziestego wieku  flâneur funkcjonował jako silna i elastyczna metafora, wciąż ewoluująca, modyfikowana poprzez wielu myślicieli i wiele języków. W swojej podróży poprzez teksty i konteksty flâneur funkcjonował jako użyteczne narzędzie łączące różne od siebie dyscypliny i metody naukowe, a torujące drogę interdyscyplinarnemu myśleniu o mieście. Druga część tekstu wyrusza na poszukiwanie miejskich obszarów zderzenia kultur na drogach dojazdowych i w korkach. Za pierwowzory tych (różnych od siebie) sposobów doświadczenia mobilności miasta zostają uznane teksty Charlesa Dickensa, J. G. Ballarda i Dona DeLillo oraz teksty teoretyczne, które wchodzą w dialog z tymi kontekstami literackimi. Niebezpieczeństwo, ryzykowna jazda samochodem prezentowana przez postaci w powieści Ballarda Kraksa, rutyna, powtarzalność podróży w towarzystwie podobnych sobie i złamana, ale nie synchroniczna mobilność codziennej wyprawy w zakorkowanym mieście sportretowana przez DeLillo w Cosmopolis są całościową analizą następcy flâneur’a.    
  • Julia Kempa
    Miasto jako labirynt. W pułapce sieci autobusowej
    Buenos Aires jest jednym z labiryntów Nowego Świata, niekończącym się amerykańskim labiryntem "i tak dalej", rodzajem miasta pełnym linii i kątów prostych. Zarazem jest to struktura niemal domknięta na środku morza pampy. Autorka snuje refleksję dotyczącą planu miasta i równocześnie jednego z jego przedstawień-  guía "T" będącym najpopularniejszym przewodnikiem po sieci komunikacji autobusowej w Buenos Aires. Złożona metoda konsultowania poradnika i chaotyczne operacje sieci autobusowej przywołują model labiryntu-kłącza. Trasy autobusów rysują niesamowite i niezrozumiałe linie i ich wygląd odnosi się do hazardu. Przypadek i niekończące się poszukiwania są doświadczeniem przyjeżdżającego do tego niedokończonego miasta, natomiast literatura stworzona przez pisarzy pochodzących z Buenos - będąca zapisem doświadczenia ludzkiego - potwierdza poczucie osamotnienia w labiryncie pozbawionym centrum. Guía "T"i sieć autobusów Buenos Aires stały się pretekstem do dyskusji na temat odwiecznego pytania o labirynt i jego pomysł w kontekście argentyńskim.  
  • Łukasz Bukowiecki
    Metroprojektowania warszawskie. Historia planowania budowy bezkolizyjnej kolei miejskiej w Warszawie
    Autor zaczyna od analizy problemu z prawną i społeczną definicją metra w kontekście mnogości komunikacji torowej w miastach. Po tym prezentuje historię konstrukcji metra w Warszawie, przedstawiając ją jako opowieść o planowaniu i obrazowaniu miasta. Przedstawia przede wszystkim pracę dotyczącą rozwoju metra jako nałożoną i scentralizowaną walkę o cywilizacyjną zmianę w transporcie publicznym, która prowadziła bez cienia zastanowienia natury ekonomicznej czy środowiskowej, a której koszt był oparty na założeniu że nieunikniona zmiana będzie najlepsza. Tym samym kolejka podziemna, będąca symbolem postępu cywilizacyjnego, stała się tym samym przedmiotem niekończącej się walki, przeciw naturze, geologicznemu i hydrologicznemu położeniu miasta czy też miejsca i funkcjonowania zastanego porządku.     

Obserwatorium Kultury

  • Renek Mendruń
    Książki, polityka i logika
    W związku z zamieszaniem dotyczącym podstawowych pojęć oraz metodologiczną beztroską części analityków brakuje wiarygodnych danych na temat rynku książki. Szczególnie niewiarygodne są dane zbierane i popularyzowane przez dziennikarzy branżowych. Na przykład nieprawdziwa jest teza, że w ostatnich dziesięciu latach liczba wydawanych książek jest stała. Na podstawie danych Biblioteki Narodowej, co prawda niepełnych, ale zbieranych w ten sam sposób od wielu lat, można obronić tezę, że liczba książek ukazujących się w ostatnich dwóch dekadach wzrosła co najmniej dwukrotnie.     TEKST DOSTĘPNY JEDYNIE W WERSJI ELEKTRONICZNEJ
  • Renek Mendruń
    Twarde dane na podstawie realnych liczb - Z Grzegorzem Olkusznikiem, kierownikiem panelu rynku książki GfK Polonia w latach 2009–2011 rozmawia Renek Mendruń
    Rozmowa dotycząca polskiego rynku książki i różnic w szacunkach określających jego wielkość.   WYWIAD DOSTĘPNY WYŁĄCZNIE W WERSJI ELEKTRONICZNEJ

Z warsztatów kulturoznawców

  • Anna Giza-Poleszczuk
    UEFA Euro 2012 Polska - Ukraina. Obsesja infrastruktury i nieobecność "społeczeństwa"
    Debata dotycząca korzyści Euro 2012 była równie stresująca co goszczenie Mistrzostw, jednak dała szansę podniesienia jakość sprawowania władzy i efektywności osiągniętych korzyści wspólnych. Debaty te, skupiające się na problemach infrastrukturalnych, pokazały przewagę ekonomii w myśleniu o publicznych kwestiach i nieobecność pozytywnego rozumienia terminu społeczeństwo jako kreatywnego i aktywnego wykonawcy, źródła porządku codziennych praktyk, inicjatora aktywności zdolnych by przedstawić jego własny głos i, wreszcie, jako partnera do dialogu. Przygotowania do Euro 2012 były nieuspołecznione – jednak to wydarzenie stało się punktem zwrotnym w na drodze myślenia o społeczeństwie.    
  • Włodzimierz Karol Pessel
    Kulturoznawca w Warszawie. Pracownia Studiów Miejskich - projekt w budowie
    Tekst prezentuje program Pracowni Studiów Miejskich, nowej grupy naukowej założonej w Instytucie Kultury Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim. Głównym celem tego programu jest skupienie się na Warszawie, zwłaszcza jej umieszczenie w kontekście globalnym i pojawianie się w tymże obszarze nowych zjawisk intelektualnych. Nie pociąga to za sobą braku zainteresowania kwestiami europejskimi, zwłaszcza związanymi z Europą Centralną i Wschodnią, które stanowią ogromny potencjał do rozważań porównawczych. Warszawa jest miastem którego kultura (nie tylko ta architektoniczna) utraciła swoją ciągłość. Podjęte próby przywrócenia jej (takich jak chociażby znaki melancholii wyrażane szczególnie w toposie Warszawy nie-przebudowanej) są bardzo mile widziane. Co więcej – tekst przedstawia pogląd iż źródło dominacji tego rodzaju badań jest język wzbogacony przez dużą ilość nowych znaczeń semiotycznych używanych zazwyczaj w opisie kultury. Członkowie Pracowni pochylają się nad zwyczajami mieszkańców miasta i opowieściach przestrzennych, a żadna filozofia nie opanowuje ich rozważań.     
  • Mateusz Żurawski
    Anatomia pantografu
    Pantograf jest słowem-kluczem przywołującym teatr Jerzego Grzegorzewskiego. Sam reżyser przypomina, że wprowadzenie tego obiektu na scenę było jego największym osiągnięciem w historii teatru. Zaczynając od definicji słownikowej i technicznego opisu różnych typów pantografów, poprzez określenie dokładnego modelu użytego w sztukach Grzegorzewskiego, dochodzimy w końcu do wniosku, że mechanizm ten pojawił się tylko w kilku spektaklach. I tyle wystarczyło, by został zapamiętamy – prawdopodobnie z powodu rozpraszającej formy, podatnej na bycie polem różnorodnych znaczeń. Oderwany od tramwajowego dachu pantograf stał się obiektem dziwnym i trudnym do rozpoznania lub umieszczenia w rzeczywistości. Co więcej – w nawiązaniu do możliwości mechanicznej zmiany formy – okazał się być idealnym partnerem dla aktorów, z którymi może wchodzić w interakcję na wiele możliwych sposobów. Ponadto, wciąż pozostaje pantografem – dokończonym obiektem – symbolem tak zwanej awangardy, tradycji, z której wyłonił się teatr Jerzego Grzegorzewskiego.    

Obserwatorium kultury

  • Barbara Budyńska, Małgorzata Jezierska
    Polityka biblioteczna i finansowanie bibliotek publicznych w Polsce
    Polityka biblioteczna jest częścią polityki publicznej o szerokim sensie. Jej zakres staje się szczególnie ważny po politycznych i społecznych zmianach w Polsce tak długo jak brane są pod uwagę kwestie finansów instytucji kultury. Pierwsze doświadczenia bibliotek operujących w nowych warunkach pokazują, że państwo jest niezastąpionym partnerem ich funkcjonowania i rozwoju. W ostatnich latach polityka Ministerstwa Kultury wobec bibliotek stała się częścią tego mechanizmu. Z tego punktu widzenia bibliotek jest to inicjatywa, która poszerzyła pakiet operacji rządowych w formie projektów i programów, które byłyby adekwatnie finansowane i wspierane w wyniku kooperacji z zainteresowanymi organizacjami non-profit.    

Redakcja językowa i korekta

Anna Matysiak
do góry