archiwum

23–25 września odbył się w Krakowie z inicjatywy Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego szósty Kongres Kultury Polskiej – zjazd środowisk mających największy wpływ na kształtowanie kultury polskiej. Celem Kongresu jest dokonanie bilansu dotychczasowego dorobku kultury polskiej w dwudziestolecie politycznych, społecznych i gospodarczych przekształceń, jak również refleksja i debata nad obecną oraz przewidywaną kondycją polskiej kultury, a w konsekwencji wskazanie propozycji reform w tej dziedzinie.
W wygłoszonym na Kongresie tekście Andrzej Mencwel zwraca uwagę na zasadniczy brak w programie Kongresu, jakim jest nieobecność stowarzyszeń społecznych i kulturalnych tak jako uczestników debaty, jak jej tematu. Odwołując się do myśli Edwarda Abramowskiego, autor argumentuje, że to właśnie organizacje pozarządowe stanowią najistotniejsze forum aktywności obywatelskiej i źródło kapitału społecznego. W ich działaniu kryje się odpowiedź na wyzwania kultury współczesnej tak na poziomie lokalnym (słabość więzi społecznych ponadindywidualnych i ponadrodzinnych w Polsce), jak globalnym (możliwości komunikacyjne nowych mediów, zwłaszcza internetu).

Jednym z istotnych czynników wyznaczających charakter współczesnej kultury jest powszechność zróżnicowanych optycznych i postoptycznych form obserwacji, inwigilacji i monitoringu. Nie tylko zatem uzasadnione, lecz wartościowe czy wręcz konieczne dla zrozumienia współczesności wydaje się przywołanie idei panoptykonu i jej reinterpretacja. Współczesne badania przeobrażeń kultury panoptycznej wymagają podejścia transdyscyplinarnego, łączącego filozofię, nauki społeczne, psychologię, studia kulturowe i medioznawcze. Niestandardowych i krytycznych ujęć postpanoptycznej kultury dostarcza również sztuka, przede wszystkim te jej współczesne nurty, które wykorzystują nowoczesne technologie informacyjno-komunikacyjne, łącząc w sobie dyskurs metamedialny i metakulturowy. Wszystkie te perspektywy odnajdują swoje reprezentacje w artykułach pomieszczonych w niniejszym tomie. Jego szkielet tworzą teksty przedstawione podczas seminarium "Kultura (post)panoptyczna", które odbyło się w Katedrze Mediów i Kultury Audiowizualnej Uniwersytetu Łódzkiego 5 listopada 2008 roku. Zostały one uzupełnione o kilka dalszych, przede wszystkim tłumaczeń. Wszystkie razem prezentują wspólnie szerokie i zróżnicowane spektrum badań kultury współczesnego (post)panoptykonu.

Autor podejmuję kwestię krytycznej recepcji idei panoptykonu, wskazując dwa obszary, w których jej przekroczenie wydaje się szczególnie wyraźne. W pierwszej części skupia się na wykorzystaniu informacyjnego nadzoru w kontekście rynkowym oraz na konsekwencjach upowszechnienia mechanizmów cyfrowego kolekcjonowania, magazynowania i przede wszystkim przetwarzania danych. Drugą natomiast poświęca analizie fenomenu powszechnego ekshibicjonizmu i wojeryzmu, rozumieniu nadzoru jako rozrywki, ale także jako subwersyjnej strategii emancypacyjnej powiązanej z procesem demokratyzacji mediów.

From the nineteenth century onward, modern societies depended on massive use of new visual surveillance technologies: photographic, film and video recording, video transmission, radar and other technologies of remote sensing, 3-D computer graphics, image processing and computer vision. In this essay author shows how these technologies relate to each other. In order to do this, he discusses them as continuing the process of automation of vision that started with the adaptation of linear perspective during Renaissance. From this perspective, we can say that photography, film and video automate recording of images of existing reality; radar and other remote sensing technology extend perspective beyond the realm of human vision; 3-D computer graphics automate creation of perspectival images of non-existent reality; and, finally, image processing and computer vision automate recognition of objects in perspectival images. Thus, each of these technologies automates a particular use of perspectival vision; at the same time, they can be (and they often are) employed together, as they complement each other. This is because they automate a particular function, or usage, of vision – author, using Plato – Aristotle debate, introduces new term to describe modern visual surveillance technologies: visual nominalism: the use of vision to capture the identity of individual objects and spaces by recording distances and shapes.
(przeł. Marta Heberle, Maciej Ożóg)

Artykuł stanowi namysł nad charakterem Foucaultowskiej koncepcji „troski o siebie”, rozumianej jako nawiązująca do starożytnych oraz Nietzschego optyka samokształtowania, czyli praca nad stylem własnej egzystencji, oraz nad możliwością realizacji tej zindywidualizowanej postawy (zestetyzowanej moralności) w świecie podlegającym – także w interpretacji Foucaulta – zuniwersalizowanej panoptyzacji, czyli w społeczeństwie dyscyplinarnym (zdehumanizowanym i represyjnym, a nawet auto-represyjnym).

Surveillance has spilled out of its old nation-state containers to become a feature of everyday life, at work, at home, at play, on the move. So far from the single all-seeing eye of Big Brother, myriad agencies now trace and track mundane activities for a plethora of purposes. Abstract data, now including video, biometric, and genetic as well as computerized administrative files, are manipulated to produce profiles and risk categories in a liquid, networked system. The point is to plan, predict, and prevent by classifying and assessing those profiles and risks. The text explores some of the key themes involved in ‘surveillance as social sorting.’ The first part states the argument in brief, before author suggests a number of ways in which social sorting has become central to surveillance. In what follows he looks at some implications of surveillance as a routine occurrence of everyday life; focuses on the emergent ‘coding’ and ‘mobile’ aspects of surveillance; and concludes by suggesting some new directions for surveillance studies in the early twenty-first century.
(przeł. Marta Heberle, Maciej Ożóg)

W recepcji twórczości Michela Foucaulta od lat zaznacza się wzór interpretacji, zgodnie z którym jego kluczową ideą miałoby być pojęcie władzy dyscyplinarnej, a tym samym także panoptyzmu. Tekst podejmuje próbę częściowej rewizji tego przekonania, kierując uwagę polskiego czytelnika w stronę koncepcji "rządomyślności". Uwzględniając ustalenia tzw. badań nad "rządomyślnością" nakreślone zostały także kulturowe cechy współczesnego, neoliberalnego gospodarowania. Artykuł wskazuje ponadto na niepokojące tendencje ku bezkrytycznemu uleganiu "rządomyślności" w dziedzinie nauki i szkolnictwa wyższego.

The roles of visual representations have been multiplied. In contrast of being targets of the ever-increasing surveillance, people seek to play an active role in the production of images, thus, reclaiming the copyright of their own lives. In this article, three examples of this development are examined. Reality shows in TV aim to create an impression of the viewer participating in crime control. Mobile phones with cameras enable individuals to become active subjects in circulating images and to participate in ‘counter-surveillance’. Home webcams present daily lives of individuals in the Internet, generating new subjectivities. They change the conventional code of what can or cannot be shown, and thus, expose cultural tensions surrounding epistemological conceptions of vision, gender, identities, and moralities. By revealing their intimate lives, people are liberated from shame and the need to hide, which leads to something called empowering exhibitionism. These deliberately produced images contest many of the conventional ways of thinking how visibility and transparency connote with power and control. To be (more) seen is not always to be less powerful. By rebelling against the shame embedded in the conception of the private, people refuse to be humble. They may gain power, but it does not head for control over others but, rather, blur and mix the lines of control. Televisualisation, cyberspace presentation, and mobile phone counter observation also raise new questions considering traditional surveillance. Images can be played with, and can work as a form of resistance. Sometimes it is more radical to reveal than to hide.

Autor podejmuje zagadnienie sztuki interaktywnej. Za jeden z definicyjnych jej atrybutów uznaje uwikłanie w opozycję pomiędzy procesami emancypacyjnymi a procesami kontroli i nadzoru, których obecność dostrzega w strukturze doświadczenia interaktywnego. Analizuje następnie różne sposoby rozumienia pojęcia interaktywności, zestawione przez Erica Zimmermana, oraz odpowiadające im zakresy twórczości artystycznej – różne ujęcia sztuki interaktywnej. Posługując się wynikami tych analiz odrzuca zarówno koncepcje dostrzegające w sztuce interaktywnej domenę absolutyzowanej wolności odbiorcy-interaktora, jak i te, które widzą w niej jedynie sferę dominacji technologii. Dowodzi, że właśnie konfliktowa współobecność obu tych procesów wyznacza strukturę doświadczenia interaktywnego, a zarazem i samego interaktywnego dzieła-wydarzenia. Wskazuje teorię sztuk działania Michela de Certeau jako kontekst teoretyczny dla zaproponowanego rozumienia sztuki interaktywnej. Proponowana przez Certeau fundamentalna i nieusuwalna opozycja pomiędzy strategią a taktyką działania w przestrzeni społecznej odpowiada bowiem równie zasadniczemu konfliktowi pomiędzy procesami nadzoru i kontroli a procesami emancypacyjnymi, charakteryzującemu sztukę interaktywną.

The author examines the paradigm of (post)panoptic culture situating it in the context characterised by dynamically developing set of technologies called mobile media. The attention is given especially to hybrid networks where wireless communication fuses with GIS applications, GPS and geotagging. The notion of tactical media is used to show the subversive potential of the new media ecology, where tactics of users and their „situated knowledge” become crucial to the technology development itself.

Panoptykon jako wzrok absolutny wiążą z pismem dwie podstawowe kategorie: nadzór oraz widzialność, na którą wskazywali choćby Marshall McLuhan czy Walter J. Ong. Pismo umożliwia kontrolę społeczną na odległość, ponieważ wizualny znak słowa przenosi ludzki głos w czasie i przestrzeni, co można pokazać na przykładzie współczesnych przestrzeni publicznych, w których niewidoczne "oko" pisma "spogląda" na nas z tabliczek zakazu i nakazu mających wpływać na zachowanie jednostek.
Panoptyczne właściwości pisma jako mechanizmu sprawowania kontroli społecznej nie są jedynie efektem jego pozornie przezroczystej wizualności, ale także mechanizmów języka jako takiego. Uwewnętrzniona kontrola językowa to z kolei efekt współbycia społecznego, w którym w zasadzie każdy z nas nosi w sobie niewidocznego strażnika panoptykonu, a także staje się potencjalnym nadzorcą wobec innych w interakcjach międzyludzkich. Słowo pisane w przestrzeni publicznej może wspomagać sprawowanie władzy, ale i ją dyskredytować, co dobrze pokazuje przykład przestrzeni publicznej, w której odbywa się nieustannie "walka na napisy".

Tematem tego tekstu jest obecność artysty w środowisku Web 2.0 oraz problematyka autoprezentacji. Gdzie znajduje się granica, za którą autoprezentacja za pomocą gotowych aplikacji zaczyna być sztuką? Czy jest to ponowne umocnienie się statusu artysty i jego oddzielenie od grona zwykłych internautów, których twórczość nie staje się sztuką? Czy ceną za uczestnictwo musi być utrata prywatności? Jak odnoszą się do tego problemu artyści mający już doświadczenia ze sztuką w sieci? Dobrowolny udział w sieciowym panoptykonie zmienia także znaczenie autoportretu. Waha się on od realnego (upublicznionego i prywatnego) wizerunku, poprzez komiksowy skrót, aż po fantastyczny awatar stworzony na potrzeby Second Life.

Autor podejmuje próbę syntetycznego ujęcia przemian kultury związanych z "nową niematerialnością" przekazów i informacji. Wskazuje, odwołując się do licznych przykładów, tak na korzyści, jak zagrożenia wynikające z przeniesienia współczesnych wojen i współczesnych.
(przeł. Marta Heberle, Maciej Ożóg)

Tekst stanowi autoprezentację twórczości Sławomira Sobczaka:
"Własne tworzenie podporządkowałem rozumieniu sztuki jako doświadczania natury człowieka, obszarów rzeczywistości i przestrzeni poza nią. Moją nadrzędną ideą jest "produkowanie" nie obiektów a stanów. Posługiwanie się wycinkami a nie budowanie skończonych narracji. Prowokowanie do udziału, a nie bierny odbiór. Udział w procesie zarówno twórczym, jak i odbiorczym. Twórczość ma więc dla mnie charakter procesualny. Wszystkie dotychczas zrealizowane prace projektowałem jako obszar aktywności i interakcji z współuczestniczącym w tym procesie człowiekiem. Traktowałem je jako obszar odczuwania i wyzwalania emocji, jako obszar negocjacji z rzeczywistością. Zawsze staram się, by – parafrazując Petera Weibela – moje prace nie były oknami, a drzwiami do nowych rzeczywistości".

Recenzja książki: Media Art Histories, red. O. Grau, Cambridge 2007.

Recenzja książki: Marshall Sahlins, Wyspy historii, przeł. Izabela Kołbon, Kraków 2006.

Omówienie książek:
Gananath Obeyesekere, Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, przeł. Wojciech Usakiewicz, Kraków 2007;
Marshall Sahlins, Jak myślą "tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. Wojciech Usakiewicz, Kraków 2007.

Recenzja książki:
Tadeusz Lubelski, Historia kina polskiego. Twórcy, filmy, konteksty, Chorzów 2009.

Sprawozdanie z konferencji "Wiedza o kulturze wobec szaleństwa" (27 maja 2009)

Sprawozdanie z konferencji "Rasa, religia, reprezentacja" (7–10 maja 2009)