archiwum

Antropologia rzeczy próbuje na nowo poznawać kulturę materialną; rzeczy posiadają w tej perspektywie swoje liczne korelaty w postaci praktyk pamięci, praktyk i zachowań ekonomicznych, działań społecznych, w końcu też aktów psychologiczno-behawioralnych. Rysują się tu różne i bardzo pociągające stanowiska. Droga myślenia o rzeczach prowadzi, najogólniej mówiąc, od unieruchomionego świata materii w stronę wiedzy społecznej i humanistycznej, po to by trafić z powrotem w świat wytworów materialnych, ale poprzez zupełnie inne furtki poznawcze.

Artykuł podejmuje problem badań nad rzeczami w kontekście wyłaniającego się paradygmatu humanistyki nie-antropocentrycznej. Autorka wykazuje, że popularne ostatnio rozpatrywanie rzeczy w kategoriach inności ma charakter zachowawczy, bowiem wpisuje się w rozpowszechnione dziś badania nad tożsamością i wykluczeniem różnego rodzaju podmiotów represjonowanych. Prowadzi zatem do radykalnej personifikacji rzeczy, potwierdzając, że traktowanie ich jak osób wynika z ponawiania pytań o kondycję ludzką i jest reakcją na urzeczowienie człowieka. Ujęcie to nie wykracza zatem poza ramy humanistyki antropocentrycznej, choć sygnalizuje zarazem jej ograniczenia i potrzebę zmian. Poszukując możliwości wyjścia poza nią, autorka wskazuje na potencjał związany z badaniem rzeczy, który kryje się w propozycjach powstałych zarówno w sferze praktyki artystycznej (Tadeusz Kantor), jak i naukowej – w rozwijającej się od lat osiemdziesiątych dziedzinie zwanej technonauką (technoscience). Za Bruno Latourem namawia do poszukiwania przedmiotu opornego, który przeciwstawia się ludzkiemu poznaniu i próbom zawłaszczenia go przez język.

Kultura materialna była zawsze przedmiotem zainteresowania etnologii/antropologii kulturowej – w zgodzie z paradygmatem tej dyscypliny, czyli z całościowym, kontekstowym ujęciem świata człowieka. Dzięki temu możliwe było uchwycenie niepowtarzalności kulturowych w mozaice ludzkich sposobów życia, w której przedmioty materialne ujawniały swą wielofunkcyjność, wykraczającą poza instrumentalną użyteczność. Zmiany w krajobrazie kulturowym świata zmuszają etnologię/antropologię kulturową do rewizji zakresu i metod badań, co często prowadzi do zmniejszania zainteresowania pewnymi dziedzinami kultury. Dotknęło to współczesnej kultury materialnej, a zwłaszcza techniki. Nie znaczy ona jednak mniej niż kultura materialna społeczeństw dawniejszych, wręcz przeciwnie – jej rola w kształtowaniu tożsamości jednostkowych i zbiorowych, wartości, idei i ideałów, celów, a nawet jakości z porządku transcendencji zdaje się wzrastać. Dla jej zrozumienia konieczne jest podejście antropologiczne, które ujmuje technikę w całościowych kategoriach systemu kulturowo-technicznego.

Podstawowym celem tekstu jest próba pokazania, iż bycie człowiekiem jest tożsame nie tylko z wytwarzaniem, używaniem i niszczeniem dóbr materialnych, ale też z ich niezbędnością dla stawania się przez nas ludźmi. Związek człowiek-rzecz, którego wielowymiarowa analiza stanowi treść artykułu, jest traktowany jako relacja względnie symetryczna, w tym sensie, iż to, co prawda ludzie wytwarzają przedmioty, ale to te ostatnie czynią nas ludźmi. Rzeczy uczłowieczają nas zarówno jako przedstawicieli naszego gatunków, uczestników określonej kultury i wspólnoty, jak i jako niepowtarzalne jednostki. Prezentacji trybów poprzez które proces ten się realizuje oraz jego skutków poświęcone są kolejne partie tekstu.

W artykule przedstawiam antropologię rzeczy jako perspektywę ujawniającą się z całą siłą w praktyce badań empirycznych. Poznawane w ich toku światy byłych górników wałbrzyskich oraz mieszkańców wsi w okolicach Szydłowca sprawiają, iż rzeczy zdają się uwalniać ze swej zewnętrznej, zastygniętej formy i zaczynają funkcjonować jako byty żywe i nieoficjalne. To „drugie życie przedmiotów” związane jest z pełnymi napięć i przemienności doświadczeniami w opisywanych społecznościach. Co więcej, materialność w szczególny sposób umożliwia tam dostrzeżenie zmiany społecznej, choćby poprzez strategie zaradności i całą „sztukę przetrwania” oraz nieuchwytne sensy duchowości i religijności ludowej. Z badań tych wyłania się zatem antropologiczna metodologia poznawania przed-tekstowych obszarów wiedzy i umiejętności społecznych, tworzących sensy kultury w ruchu – są to sfery najbardziej codziennych i zarazem najbardziej żywiołowych zachowań.

Dyskusja dotyczy kwestii związków ludzi i rzeczy/materii. Poruszane są one na różnych płaszczyznach i w odmiennych perspektywach. Każdy z rozmówców mierzy się z tym problemem na własny sposób, choć w pewnym sensie wypowiedzi te zmierzają w podobnym kierunku. Ta droga dokonuje się w części w ramach rozwijanych wciąż tradycji, jak np. tradycje materializmu dialektycznego i antropologii postmarksowskiej, ale przede wszystkim poprzez nowe, prowokujące odsłony związku świata ludzi i przedmiotów, antropologii i rzeczy. Argumenty sięgają od sposobu pojmowania materii jako poddanej człowiekowi i jednocześnie mu przeciwstawnej, do takiego sposobu rozumienia człowieka, którego bez przedmiotów, rzeczy, którymi się posługuje, zrozumieć nie sposób, albo rozumie się wówczas w sposób ubogi. W kolejnych glosach pojawiają się koncepcje, w których ludzie i przedmioty tworzą wspólnie uniwersum historii, i na równych pozycjach wydobywają sprawstwa historycznych splotów wydarzeń.

Przez zdecydowaną większość badaczy „rzeczy” są i były traktowane jako materialne elementy „natury”, które poddaje się interpretacjom z perspektywy rozmaitych epistemologii, czyli „kultur”. Nawet jeżeli science uznajemy tylko za jeden z tych możliwych sposobów opisu, nie budzi wątpliwości fakt, że materialne istnienie lokuje „rzecz” w obrębie „naturalnego” świata materii, który jest jeden, podczas gdy kultur i jej opisów może być wiele. Nowoczesne założenie o historycznie ciągłej tożsamości przedmiotu (rzeczy) przypomina traktowanie przez nowoczesność tożsamości podmiotu (osoby). Czy można jednak zakładać, że rzecz „przeżywa” czas podobnie jak człowiek, skoro „mechanizm tożsamości” nie leży w niej, tylko poza nią? „Myślenie poprzez rzeczy” jest propozycją, by przyjąć wielość ontologii i poznawać rzeczy zgodnie z tym, jak są, zamiast zakładać, że są tak samo, a tylko co innego znaczą.

W pierwszej części artykułu autor omawia trzy książki dotyczące problematyki rzeczy: Świat rzeczy Janusza Barańskiego, Historie niekonwencjonalne Ewy Domańskiej oraz Historia. Nauka wobec pamięci Krzysztofa Pomiana. W ostatniej z nich odnajduje ważną inspirację w pojęciu „semioforu” – przedmiotu materialnego obdarzonego znaczeniem – które pozwala przezwyciężyć opozycję pomiędzy ujęciem semiotycznym a ujęciem pragmatycznym i kieruje uwagę na materialną stronę tekstów pisanych i drukowanych. W drugiej części opisana zostaje kwestia materialności dzienników osobistych, ze zwróceniem istotnej uwagi na różnice między ich postacią oryginalną (zapis codzienny, dzienniki przechowywane w archiwach) a wersją drukowaną (książka) wyrażone w sześciu aspektach takich jak: materiał, nośnik, struktura materialna, wygląd, narzędzie pisania, kształt pisma. W efekcie dziennik osobisty zostaje zdefiniowany jako codzienna praktyka piśmienna o rozlicznych funkcjach i istotnym znaczeniu w życiu diarysty (działanie), polegająca na prowadzeniu codziennych zapisów (tekst), przy posłużeniu się materialnymi nośnikami pisma (rzecz), które mogą w istotny sposób wpływać na charakter tej praktyki i które przechowują ślady jej istnienia. W części trzeciej autor analizuje trzy dzienniki pisarzy: Zofii Nałkowskiej (napięcie między dziennikiem jako archiwum życia a dziennikiem jako osobnym tekstem), Marii Dąbrowskiej (przepisywanie własnego dziennika osobistego jako formuła tworzenia literatury), Witolda Gombrowicza (zwielokrotniona materialność dziennika odsłaniająca jego literackość, a zarazem przedzieranie się do prywatnej „rzeczywistości” poprzez jej kolejne „wysłowienia”).

Materialny aspekt praktyk lekturowych polega na materialności podmiotu czytającego i przedmiotu czytanego. Źródła, jakie badacz może poddać analizie, są dwojakiego rodzaju: autonarracje czytelników i rzeczy, które stanowią nośnik tekstu lub kształtują przestrzeń lektury. Źródła w postaci rzeczy pozbawione komentarza aktorów społecznych są niewystarczające w badaniach kultury czytelniczej realizowanych zgodnie z założeniami socjologii humanistycznej.

Tekst poświęcony jest funkcji rzeczy banalnych, gwałtownie wkraczających w przestrzeń artystyczną polskiej literatury i sztuki od 1956 roku. Wśród wielości funkcji, koncepcji i zastosowań szczególne miejsce zajmuje wówczas rola rzeczy jako świadectwa nieobecności lub braku. Ważne elementy charakterystyki przedmiotów „artystycznych” to: zużycie, degradacja, zniszczenie, nieużyteczność. Zużyte szczątki, przedmioty biedne i artystyczne „śmietniska kultury” stają się wielokrotnie metaforą ludzkiej egzystencji (Kantor, Hasior). Często pełnią też funkcje archeologiczne, odsyłając do elementów nie istniejącej już cywilizacji (Buczkowski). Przedmioty zdegradowane, okaleczone są też często w sztuce omawianego okresu substytutem istoty ludzkiej lub jej uczuć (Białoszewski, Różewicz). Kolejna funkcja wiąże się z ambalażem literackim (i plastycznym), w których wyraża się wykorzenienia, ale także bezdomność (Stachura, Bruno-Milczewski) i tułaczka „ludzi-ambalaży”. Istotny kontekst dla polskiej estetyki rzeczy wyznacza także arte povera. Wyłania się z niej obraz doświadczenia braku, ubóstwa, biedy – nadreprezentowane wręcz w ówczesnej sztuce. Niekiedy stanowią próbę dotarcia do (istoty) rzeczy (Kantor), innym razem stają się gwarantem prywatnej sfery życia podmiotu (Barańczak).

Artykuł stanowi próbę weryfikacji relacji przedmiot-podmiot w świetle współczesnych teorii filozoficznych (Baudrillard) i działań artystycznych. Cechy niektórych przedmiotów (np. lalek i współczesnych gadżetów) wykraczają poza czystą funkcjonalność, dlatego warto zastanowić się nad przyjęciem nowej kategorii w ich analizie. Bliżej im raczej do relacji magicznej, a autor postuluje wprowadzenie kategorii obecności performatywnej jako nowego modi operandi rzeczy. W tym ujęciu przedmiot staje się raczej partnerem człowieka niż narzędziem. Analizując tytułowe rzeźby Loiuse Bourgeois, autor stara się nakreślić nowy typ antropomorfizacji przedmiotu, który niekoniecznie musi polegać na formalnym przywoływaniu obrazu człowieka, co raczej jego wrażenia czy obecności.

Obok świata człowieka istnieje równolegle świat rzeczy codziennych, który podobnie jak ludzki ulega ciągłym transformacjom. Sfera rzeczy zdaje się na tyle zwyczajna, że łatwo umyka uwadze. Być może to problem współczesności: przedmioty od zawsze były nietrwałe, poddawały się upływowi czasu, choć wydawały się trwalsze od kruchego ludzkiego ciała. Przedmioty tracą przezroczystość tylko w specyficznych sytuacjach: po pierwsze, wobec utraty lub zniszczenia cennej dla nas rzeczy, po drugie, gdy stają się nośnikami określonych emocji i zyskują wymiar symboliczny, po trzecie w końcu, gdy umieścimy je w nieswoistych kontekstach. Ulokowanie rzeczy w odmiennym kontekście nie zmienia rzeczy samej, lecz jedynie je właściwości fizyczne. Inaczej jest ze znaczeniami: zmiany cywilizacyjne, „palimpsestowe” nawarstwianie znaczeń, „wychodzenie z użycia” pewnych przedmiotów, dekontekstualizacja – to różne przyczyny gry ze znaczeniami. Analiza historii zmiany znaczeń tak banalnego i prozaicznego rekwizytu, jakim jest parasol pozwala wysnuć wnioski dotyczące nie tylko świata przedmiotów, lecz również zmian kulturowych doświadczanych przez kolejne pokolenia użytkowników świata rzeczy.

Tekst proponuje zastosowania kategorii projektu, zapożyczonej z filozofii egzystencjalnej, do opisu rzeczy, które wydobyte zostały ze sfery bezrefleksyjnej oczywistości. Projekt jest ogniwem pośredniczącym między podmiotem a przedmiotem, pozwalając na opisanie sfery wzajemnych wpływów i kształtowania. Przykładowy przedmiot opisu stanowią tu wnętrza (pomieszczenia) rozpatrywane jako świadomie projektowane na trzech płaszczyznach: 1) jako sfera symboliczna, podzielona szeregiem kształtujących sensy opozycji; 2) jako tekst opisywany na ludzkim ciele w myśl zasad ergonomii; 3) jako narzędzie i zapis samorealizacji.

Szkic z historii kultury Warszawy pisany z perspektywy „antropologii nieczystości” i „antropologii rzeczy”. Opisuje niedostrzegane dotąd przez kulturoznawców społeczne znaczenie urządzeń i przedmiotów tworzących infrastrukturę i „systemy domowe” tak zwanej kultury sanitarnej i postuluje zarazem, by „rzeczom kultury sanitarnej” przyznać status pełnoprawnych mediów kultury. Przedstawia rynsztoki, beczki na nieczystości (ubikację suchą), instalacje wodno-kanalizacyjne wraz ze spłuczką (wynalazek fundujący water-closet) jako czynne przekaźniki kategorii kulturowych, a nie jedynie wsporniki pewnego zasobu kultury materialnej. Materiał faktograficzny został zaczerpnięty ze szczególnego okresu w dziejach urządzeń komunalnych Warszawy, kiedy – dzięki inicjatywie Sokratesa Starynkiewicza i wybudowaniu kanalizacji ogólnospławnej – nastąpiło przejście od „cywilizacji studni” do „cywilizacji wodociągu”. Odwołując się do Głosu w kwestii kanalizacyi Miasta Warszawy i łączenia nieruchomości z kanałami Jan Gotlieba Blocha autor ukazuje, jak wprowadzane do środowiska miejskiego „nowoczesne” przedmioty oczyszczające zmieniały stan wiedzy mieszkańców Warszawy, a zatem wpływały na „wyobrażenia zbiorowe” dotyczące brudu i oczyszczania.

Archeolodzy zazwyczaj koncentrują się na badaniu przeszłości opierającym się na analizie wytworów kultury materialnej. Przeszłość jest dla nich wręcz przestrzenią sacrum. To, jak istnieją, co znaczą i jak funkcjonują artefakty współcześnie nie mieści się w ramach głównego dyskursu archeologicznego. Zdaniem autora dzisiejsze funkcjonowanie artefaktów z (dawnej) przeszłości jest inspirującym polem badawczym, któremu należy się bliżej przyjrzeć, bowiem może mieć istotny wpływ na zrozumienie naszego postrzegania przeszłości. Odwołując się do inspiracji wywodzących się z nurtów teoretycznych znanych jako „biografia rzeczy” oraz „sprawczość (agency) rzeczy” tekst podejmuje interdyscyplinarną (archeologia i etnologia) analizę funkcjonowania we współczesnej kulturze dwóch naszyjników liczących ponad 2500 lat (wczesna epoka żelaza). Autor przywołuje propozycję Corneliusa Holtorfa, by w „biografii rzeczy” wyodrębnić dwa osobne nurty – historię krótkiego życia (short life history study) koncentrującą się na badaniu biografii rzeczy jedynie w przeszłości oraz historię długiego życia (long life history study), w której głównym problemem badawczym jest współczesne funkcjonowanie i znaczenie artefaktów.

Tekst przedstawia dwudziestowieczną historię narodu niemieckiego przez pryzmat praktyk użytkowania kremu Nivea. Rekonstrukcja i analiza rytuałów pielęgnacyjnych ma na celu ukazanie społeczno-politycznych oraz kulturowych odniesień wpisanych w przedmiot codziennego użytku. Wynalezienie kremu Nivea na początku XX wieku nie oznaczało bowiem rewolucji jedynie kosmetycznej – była to rewolucja społeczna. Historia użytkowania kremu odsłania kontekst przemian politycznych i gospodarczych, ilustruje także wpływ przedmiotu codziennego użytku na obyczajowość – na kwestie związane z cielesną autonomią, kobiecością i męskością, jak również z tożsamością społeczną i narodową. Niuanse praktyk konsumpcyjnych przedstawiają również próby przełamania kulturowych ograniczeń przedmiotu, determinowanego przydatnością i użytecznością materii nieożywionej. W ramach praktyk użytkowania kosmetyku ujawnia się bowiem w pełni symboliczny charakter rzeczy, a także znakowa istota konsumpcji dóbr.

Recenzja książki:

Jacques Le Goff, Historia i pamięć, tłum. Anna Gronowska, Joanna Stryjczyk, wstęp Paweł Rodak, seria: „Communicare”, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007.

Recenzja książki:

Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów, praca zbiorowa pod redakcją Sławomira M. Nowinowskiego, Jana Pomorskiego i Rafała Stobieckiego, Instytut Pamięci Narodowej, Łodź 2008.

Recenzja książki:

Polskie zaplecze Josepha Conrada-Korzeniowskiego. Dokumenty rodzinne, listy, wspomnienia, pod red. Zdzisława Najdera i Joanny Skolik, Biblioteka Conradiana Polskiego Towarzystwa Conradowskiego, t. 1-2, Wydawnictwo Gaudium, Lublin 2006.

Recenzja książki:

Richard Shusterman, Estetyka pragmatyczna. Żywe piękno i refleksja nad sztuką , przeł. Adam Chmielewski i in., Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1998.

Relacja z konferencji w Supraślu, 15-17 maja 2008.