archiwum

Teksty, które składają się na ten numer „Kultury Współczesnej” są opracowanymi na nowo wystąpieniami autorów, które miały miejsce przy okazji dwóch wydarzeń. Pierwszym była konferencja poznańska „Metody, paradygmaty, dyskursy. O swoistości badań kulturoznawczych”, której plon znalazł się w specjalnym numerze „Kultury Współczesnej” (2007 nr 1) właśnie tym swoistościom poświęconym. Postanowiliśmy wówczas, iż referaty traktujące o sprawach gospodarczych znajdą się w jeszcze jednym specjalnym numerze, w którym kulturoznawcze zainteresowania gospodarką będą mogły znaleźć szerszy wyraz. Ich autorzy, a także inni zaproszeni mówcy, mieli okazję wystąpić w cyklicznym panelu dyskusyjnym „Kultura współczesna – teoria i praktyka” zorganizowanym 17 października 2007 roku w warszawskim Centrum Sztuki Współczesnej przez Fundację Kultury, niniejszy kwartalnik i Polskie Towarzystwo Kulturoznawcze. Tytuł „Kulturoznawca w świecie gospodarki” tam właśnie pojawił się po raz pierwszy. Tak się również złożyło, iż większość referentów, to pracownicy Zakładu Etyki Gospodarczej Instytutu Kulturoznawstwa UAM. A zatem ten numer „Kultury Współczesnej” stał się w zasadzie numerem poznańskim, bowiem jedynie Virgil Henry Storr i Piotr Wojcieszuk reprezentują inne ośrodki akademickie, aczkolwiek jednocześnie – bliski nam punkt widzenia.

Zastanawiając się dzisiaj nad przyczynami rozwoju gospodarczego w sposób oczywisty kierujemy naszą uwagę nie tylko ku czynnikom czysto ekonomicznym (takim jak praca, kapitał i ziemia) czy też zabiegom administracyjno-menedżerskim (organizacja, zarządzanie), ale także dostrzegamy wiele złożonych, aczkolwiek bardzo istotnych czynników, które sytuują się w sferze aksjologicznej. Współcześnie w coraz większym zakresie zdajemy sobie sprawę z faktu, że gospodarowanie jest czynnością kulturową i jak każda czynność kulturowa regulowane jest przez funkcjonujący system aksjologiczny. Gospodarowania nie da się sprowadzić do modelu ekonomicznego; jest ono uzależnione od wielu czynników kulturowych. Oznacza to, że dla funkcjonowania gospodarki kolosalne znaczenie mogą mieć czynniki, które sytuują się w sferze szeroko pojętej kultury, a które „na pierwszy rzut oka” niewiele mają wspólnego z gospodarowaniem. Przykładem może być tu stosunek do czasu. W kulturach które zwane są prorozwojowymi czas traktowany jako coś, za czym trzeba nieustannie podążać; gonić go. W kulturze prorozwojowej jednostki mają poczucie nieustannej straty czasu; ciągle go im brakuje. Natomiast w tzw. kulturach antyrozwojowych czas jawi się jako coś spokojnego, stałego; tutaj jednostki na wszystko mają czas, nigdzie im się nie śpieszy. Mówiąc o związkach między kulturą a rozwojem gospodarczym nie można przyjmować żadnych założeń co do związków przyczynowych. Przyczynowości tej w ogóle nie można zakładać, lecz każdorazowo trzeba ją stwierdzić empirycznie. To, że jakiś związek zachodzi w jednej sytuacji, nie oznacza, że w innej też będzie zachodził. Innymi słowy, nie oznacza to, że kultura zawsze determinuje gospodarkę ani nawet to, że we wszystkich zjawiskach badanych przez ekonomistę trzeba uwzględniać czynniki kulturowe. To, czy kultura ma jakiś wpływ trzeba zbadać empirycznie.

The dominant model of exchange between economists and our cousins in the other social sciences is export. We seldom learn or even try to learn from our compatriots. We peddle our analysis (of everything from the virtuous to the profane), our methods (too often borrowed from the natural sciences) and our concepts (think of notions like social capital, the economy of nature, etc.), assured that everyone else has much to learn from us. In some areas we do, indeed, have a lot to offer. I wonder, however, if the exchange between cultural studies and capital theory has benefited either trading partner. The belief that we can profitably think of culture as if it is capital, in my opinion, does not justice to either capital or culture.

Artykuł przedstawia powiązania świata gospodarki z generowanymi przezeń uprzedzeniami i stereotypami. Podstawę teoretyczną rozważań stanowią koncepcje rozumienia stereotypu autorstwa Waltera Lippmanna, Gordona W. Allporta oraz Adama Schaffa. Ramy czasowe obejmują okres od średniowiecza aż do czasów najnowszych, ze szczególnym uwzględnieniem wydarzeń 9/11 oraz Światowego Forum Społecznego w Porto Alegre z 2002 roku. Autor pisze o roli krytyki lichwiarstwa w kreowaniu uprzedzeń w stosunku do Żydów, przedstawia podstawowe różnice w stosunku do bogacenia się między etyką ówczesnego chrześcijaństwa a etyką judaizmu, wynikającą przede wszystkim ze wskazań Tarjag Micwot. Zwraca też uwagę na XIX-wieczne narodziny krytyki wolnorynkowej ekonomii i jej związek z nowoczesnym antysemityzmem, a wreszcie dokonuje analizy wpływu ataku na World Trade Center na zbiorową wyobraźnię o procesach gospodarczych, a także ukazuje zagrożenia płynące z obecności retoryki antysemickiej w wybranych nurtach antyglobalizmu.

Badanie zależności łączących ideę gospodarowania w jej kształcie wypracowanym przez ekonomistów szkockich (oraz ich licznych następców) z postulatem dialogu wymaga uwzględnienia dwóch kwestii. Pierwsza z nich dotyczy tego, czym jest dialog. W tej fazie rozważań chodzi przede wszystkim o to, by uzasadnić przekonanie, iż strategia dialogowa, jako rodzaj narracji metaetycznej, wymyka się zarzutom relatywistów wypowiadanym od czasów Hume`a. Konkluzja, do jakiej zmierza autor, dotyczy heteronomicznego układu norm poprawnościowych wiążących uczestników przedsięwzięć gospodarczych. Normy prakseologiczne, tak bliskie idei reprodukcji materialnej, połączone zostają z normą (meta-)etyczną nakazującą konsensualne ustalenie przez wspólnotę interlokutorów kryteriów godzenia interesów cząstkowych. Symbolicznie rzecz biorąc, wątpliwości Hume`a dotyczące możliwości wyprowadzenia dyrektyw powinnościowych z wiedzy o tym co jest, skojarzone więc zostają z jego własnym postulatem osiągania porozumienia poprzez (wspólnie wypracowywane) konwencje. Drugim celem artykułu jest wskazanie głównych uczestników działań dialogowych (konsensualnych). Podążając za Maxem Weberem oraz J. Habermasem autor odtwarza zależności, jakie w historii ostatnich trzech wieków połączyły opinię publiczną, świat gospodarczy oraz system administracyjny nowoczesnego państwa. W podsumowaniu wywodu podane zostały aktualne przykłady konsensualnego rozwiązywania problemów społeczno-gospodarczych.

Punktem wyjścia dla rozważań autora jest problem wielości interpretacji dotyczących znaczenia pracy ludzkiej. Jego zdaniem różnorodność i częstotliwość zmian dotyczących form pracy, sposobów jej organizowania i zawodów, zdaje się nie sprzyjać ustalaniu znaczenia codziennego ludzkiego trudu. Zdaniem autora warto jednak podejmować próby odczytania i zdefiniowania tego, co w treści pracy ludzkiej jest niezmienne i wspólne wszystkim epokom i systemom gospodarczo-społecznym. Kluczem do takiej interpretacji jest zdaniem autora etyka i związana z nią wizja człowieka, co wyraźnie podkreśla katolicka nauka społeczna, będąca przykładem perspektywy właśnie tak rekonstruującej znaczenie pracy ludzkiej.

Karol Marks podejmując temat fetyszyzmu towarowego nie pisał o postaciach, jakie to zjawisko przybiera w rzeczywistości empirycznej. Artykuł ma na celu przedstawienie tych form. Autorka prezentuje ślady fetyszyzmu towarowego obserwowane w dwóch sklepach odzieżowych należących do międzynarodowych korporacji, zlokalizowanych w Wielkiej Brytanii i w Polsce. Zatrudniona jako ekspedientka, autorka obserwowała pola, na których relacje między ludźmi zostały zakryte przez stosunki rzeczowe. W swym artykule najpierw przedstawia sytuacje, w których fetyszyzowanym towarem jest praca. Interesują ją relacje między pracodawcą a pracownikiem, stosunki między pracownikami, sposób postrzegania siebie samego przez pracownika, podejście klienta do sprzedawców. Następnie omawia sytuacje, w których fetyszyzowanymi towarami są dobra sprzedawane w sklepie. Pyta o podejście koncernu, kupujących i sprzedawców do przedmiotów leżących na sklepowych półkach. Przeprowadzone obserwacje prowadzą do wniosku, że postaci fetyszyzmu towarowego w obu miejscach są zupełnie inne. W polskim przypadku to zjawisko silnie determinuje całokształt relacji towarowych, występujących w sklepie. W sklepie jako miejscu pracy, miejscu zakupu i miejscu sprzedaży. W angielskim jest odwrotnie – konsumenci przejawiają mniej respektu wobec towarów.

Współczesne definicje marketingu i wynikające z nich konsekwencje praktyczne ukazują bliskie i wieloznaczne związki tej dziedziny ekonomii ze sferą wartości w dzisiejszych społecznościach ponowoczesnych. Podobnie jak inne dziedziny kultury, marketing można przedstawić jako praktykę społeczną, sterowaną przez określone wartości, czy reguły normatywno-dyrektywalne. Jednak jednym z głównych celów praktyki marketingu jest wpływanie na systemy wartości obowiązujący w ramach innych praktyk. Na tym polega specyficzna rola marketingu wśród innych dyskursów współczesnej kultury. Zdaniem autora, staje się on w ten sposób istotnym czynnikiem ową kulturę współtworzącym. O ile jeden z elementów marketingu, reklama, doczekał się wielu analiz, o tyle inne, równie istotne aspekty tej praktyki są dostrzegane o wiele rzadziej. Artykuł stanowi próbę wstępnego opisu zjawiska, jakim jest marketing, w perspektywie badań kulturoznawczych. Zawiera również klasyfikację problemów badawczych, nasuwających się w kontekście przeprowadzonej analizy. Dostrzeżone zagadnienia obejmują: teorie kultury tworzone przez marketingowców, wpływ ich działań na sferę symboliczną dzisiejszych społeczeństw oraz kwestię postrzegania tych działań i reakcji na nie.

Celem artykułu jest przybliżenie zagadnienia kompetencji międzykulturowej jako jednego z zasadniczych pojęć w obrębie dyscypliny wiedzy i praktyki zarządzania międzykulturowego. Autor podejmuje dyskusję z poglądami Sławomira Magali, dotyczącymi tej problematyki zawartymi w jego książce Cross-Cultural Competence. Towarzyszy temu przegląd wybranych stanowisk i postulowanych celów zarządzania międzykulturowego jako dziedziny wiedzy i praktyki. Dyscyplina ta powinna pomóc w pojmowaniu znaczenia różnic kulturowych, ale również komunikowania wartości w zakresie działań w ramach organizacji, zaprząc rozumienie tych kwestii dla szeroko pojętego sukcesu w przedsiębiorczości i zarządzaniu. Istnienie licznych przemilczanych niuansów, paradoksów oraz brak symetrii w pojmowaniu i praktyce naukowej, organizacyjnej, politycznej, społecznej w zakresie zarządzania międzykulturowego bez wątpienia wzbogaca stan wiedzy zarówno w zakresie szeroko pojętego zarządzania, jaki i nauk o kulturze. Jednocześnie za sprawą tych przykładów pojęcie kompetencji międzykulturowej staje się mniej jasne, a optymizm poznawczy w zakresie uzyskiwania tej kompetencji jako pewnej trwałej umiejętności staje pod znakiem zapytania. Zarządzanie międzykulturowe i zagadnienie kompetencji międzykulturowej wiąże się z wiedzą, samym zarządzaniem, jak i krytyką, która ma służyć jego ulepszeniu. Tego ostatniego komponentu, świadomości krytycznej, czy autokrytycznej brakuje wielu studiom spod znaku ekonomicznych nauk o organizacji. Do uzupełnienia tego deficytu zobowiązany jest kulturoznawca.

Artykuł uzasadnia tezę o związku adekwatnie skonstruowanej i prowadzonej polityki kulturalnej z rozwojem społeczeństwa obywatelskiego. Autor po zdefiniowaniu kluczowych terminów, takich jak: kultura, społeczeństwo obywatelskie, polityka kulturalna czy polityka społeczna, analizuje problemy współpracy międzysektorowej w obszarze kultury oraz system działania publicznych instytucji kultury. Zdaniem autora sposób finansowania i zarządzania tymi instytucjami wpływa negatywnie na rozwój całego obszaru kultury w Polsce, hamując wyzwalanie naturalnej energii w sektorach aktywności gospodarczej i społecznej. Mimo decentralizacji finansowania obszaru kultury, pozycja ustrojowa Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pozostała bardzo znacząca. Dlatego, zdaniem autora, to on powinien odegrać kluczową rolę w reformowaniu instytucji publicznych i wyznaczaniu nowych priorytetów polityki kulturalnej służącej społeczeństwu obywatelskiemu.

The author describes some basic tenets of business ethics, i.e. ethical reflection on economic life, managerial dilemmas or corporate responsibilities. First of all it belongs to the movement of applied ethics, where practice is a source of major challenges to our understanding what is good or right or fair. The purpose of this discipline is not a critique of the so-called capitalism in general, but rather an attempt at an analysis of particular cases or economic phenomena. So, for instance, it is not a rejection of today’s consumer culture inspired by the “Dialectics of Enlightenment” by Horkheimer and Adorno, but, instead, an inquiry into the possibilities of consumer protection. Business ethics tries to improve the world and in this respect resembles more the Popperian “piecemeal engineering”. Moreover it sees ethical systems as a part of culture and is especially interested in the modern moral system “suitable to commerce” as Rosenberg and Birdzell put it. As a result it cannot do without studying of what might be called “economic culture” and without considerable interest in Max Weber’s work. Shortly, business ethics, as it is conceived here, is an example of possible contribution of cultural studies to the discussion of today’s economy, according to the main topic of this issue of “Kultura Współczesna” (“Today’s Culture”): “A student of culture in the realm of economy”.

Celem artykułu jest ukazanie kultury zawodowej jako wiedzy lokalnej, wyznaczającej wewnętrzny punkt widzenia dla wspólnoty rozumianej jako grupa spełniająca w społeczeństwie określoną funkcję. Realizacji postawionego zadania służyć ma usytuowanie pojęcia wspólnoty w centrum refleksji i rozpatrzenie jej w kontekście: 1) statusu formułowanych w jej obszarze twierdzeń, 2) tożsamości jej członków, 3) języka jako czynnika, który kształtuje jej obraz. Rozważania te mają, w zamierzeniu, doprowadzić do ukazania pojęcia kultury jako wiedzy lokalnej, tworzącej horyzont posiadanych umiejętności, często przez poszczególnych uczestników kultury nieuświadomionych.

W artykule przedstawione są dwojakiego rodzaju związki Jeana Baudrillarda z fotografią. W części pierwszej autor stara się, na podstawie wielu rozproszonych wypowiedzi filozofa i socjologa francuskiego, zrekonstruować jego teorię fotografii. Wątki te pojawiały się zwłaszcza w ostatnich latach jego twórczości, ale Baudrillard nie poświęcił osobnej książki teorii fotograficznego medium. W części drugiej artykułu autor stara się pokazać jak koncepty teoretyczne filozofa rzutowały na jego praktykę jako fotografa. Jean Baudrillard pod koniec życia zaczął prezentować swoje prace fotograficzne, choć jak sam niezmiennie twierdził był tylko amatorem, dla którego fotografia stała się rodzajem swoistego niedyskursywnego pendant dla dyskursywnej aktywności filozoficznej, socjologicznej, teoretycznej. I choć jego zdjęcia rozpatrywane były w kontekście praktyk artystycznych, to sam Baudrillard konsekwentnie wyrażał przekonanie o „deartyzacji sztuki”, zaś swojej działalności fotograficznej nie traktował jako praktyki estetycznej.

Iwona Sowińska, Polska muzyka filmowa 1945-1968, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2006, s. 304.

Przestrzenie tożsamości we współczesnym kinie europejskim, B. Kita (red.), Rabid, Kraków 2006, s. 236.

Ulf Hannerz, Antropologia obszarów miejskich, przeł. E. Klekot, Wydawnictwo UJ, Kraków 2006, s. 403.

Chris Barker, Studia kulturowe. Teoria i praktyka, przeł. A. Sadza, Wydawnictwo UJ, Kraków 2005, s.569.