archiwum

O kulturze stanowi nie tylko to, co wypełnia jej centra i obrzeża, ale i to, co z rozmaitych powodów zostaje odrzucone albo zrepresjonowane, zepchnięte na śmietnik (niekoniecznie historii), a mimo to istnieje. Wszystko wskazuje na to, że jest to zjawisko powszechne, stanowiące nieomal o stylu współczesnej kultury, determinujące jej porządki i systemy, modelujące nasze zachowania i wyznaczające horyzont interpretacyjny dokonujących się w niej przemian. Odpady w kulturze pracują zatem na rzecz swoistej kultury odpadów, która nie powinna się już dziś obywać bez prób sformułowania teorii śmieci. Bo z tym, że żyjemy wśród resztek, w sąsiedztwie większych i mniejszych śmietników – dawno już się pogodziliśmy. Także i z tym, że współczesne media audiowizualne, w tym głównie Internet, są gigantycznymi maszynami wytwarzania i przetwarzania najrozmaitszych odpadów kulturowych. Rzecz w tym, by zdawać sobie sprawę z tego, iż można nad tymi śmieciami zapanować, oswoić je, a nawet z powodzeniem odzyskać. I że recyklingowanie może nieść ze sobą także walor kulturotwórczy, a nie jedynie ekologiczny. Mówiąc krótko: potraktować odpady jak wyzwanie, któremu możemy i musimy sprostać jako uczestnicy kultury początku XXI wieku.

Autor rozwija myśl Mary Douglas zawartą w pracy Czystość i zmaza, starając się jednak pogłębić problem „zwykłych” śmieci (czyli takich, które nie stanowią zagrożenia dla systemu kultury, nie są, z jego punktu widzenia, „nieczyste”). Rozważając status kulturowy śmieci, autor powołuje się na koncepcję Michaela Thompsona, wedle której przedmioty podzielić można na czasowe, trwałe oraz te, które przynależą do sfery pośredniej – śmieci. Zasadność takiego podziału jest dalej rozważana na podstawie analizy konkretnych przykładów.

Artykuł jest próbą odniesienia zagadnienia śmieci i odpadów do klasycznego dyskursu filozoficznego. W punkcie wyjścia autor dokonuje krótkiego quasi-fenomenologicznego opisu zjawiska wszechobecności śmieci i odpadów,szczególną uwagę zwracając na procesy celowego i planowego wytwarzania odpadów, procesy wpisane we współcześnie funkcjonujące strategie ekonomiczno-industrialne. W części krytycznej artykułu wykazuje się na chroniczną ślepotę dyskursu filozoficznego na opisany wcześniej problem obecności śmieci i odpadów. Niemożność dostrzeżenia problemu przekłada się na niezdolność do rozwiązania go w sferze praktycznej.

We współczesnej konceptualizacji wielkich narracji nowoczesności można nader często odnaleźć metafory, które nierozerwalnie spajają oświeceniowe koncepcje wydajności, postępu i celowości z dyskursem czystości i zanieczyszczenia. Tradycja europocentryczna każe mierzyć postęp kultury jej osiągnięciami w dziedzinie radzenia sobie z własnymi odpadami. Zachodni dyskurs nowoczesności opiera się na mechanizmach mających za zadanie klasyfikację i rozgraniczenie bytów „odpowiednich” i „nieodpowiednich”. Każde przedstawianie brudu, odpadów i nieczystości może więc służyć jako źródło informacji na temat wyobrażeń o czystości, porządku i celowości, a sposób, w jaki uprzednio wykluczony byt zostaje ponownie wprzęgnięty w machinę systemu, staje się ucieleśnieniem normatywnych praktyk tego systemu. Artykuł wskazuje na ścisły związek między centralnymi wartościami dyskursu a mechanizmami symbolicznego wyodrębnienia, oczyszczania i inkorporacji elementów transgresyjnych takich jak ścieki lub śmieci, podkreślając jednocześnie kluczowe znaczenie wartości marginalnych w określaniu granic tego, co stanowi uporządkowane „centrum” danej kultury.

Artykuł skupia się na kulturowych związkach między ideą śmieci (odpadków, marnotrawstwa) i kategorią seksualnego "odmieńca". Autor odwołuje się do przedstawicieli teorii queer (takich jak L. Edelman i L. Bersani), a także do klasycznej psychoanalizy i jej "dekonstrukcji" w filozofii G. Deleuza i F. Guattariego. Postrzegany jako społecznie "bezproduktywny", odmieniec (obowiązkowo wyobcowany i nieszczęśliwy) musi zazwyczaj dowieść swojej wartości poprzez wzmożoną sublimację, przez jakieś cenne dokonania artystyczne lub intelektualne, przez zaangażowanie się w działalność społeczną. W ten tylko sposób odmieniec może "odkupić" swoją winę - w przeciwnym razie czeka go los śmiecia-wyrzutka. Natomiast odmieniec, który afirmuje swój nienormatywny, "brudny" i niejednoznaczny status (a tym samym wskazuje na alternatywną ekonomię relacji społeczno-kulturowo-produkcyjnych), postrzegany jest jako zagrożenie dla (edypalnego) porządku społecznego, a nawet dla "cywilizacji" jako takiej. Artykuł kończy refleksja natury etycznej: jeśli wszyscy marnujemy życie, odmieńcy robią to, być może, bardziej świadomie, a niekiedy bardziej "artystycznie", niż inni, przez co zbliżają się do zrozumienia marnotrawnej produktywności pożądania. Świadome marnowanie życia to wybór etyczny, wybór wbrew logice kumulacji i ojcowskiego dziedzictwa, wybór odmiennego sposobu istnienia; sposobu, który opiera się bardziej na kreacji niż prokreacji oraz na świadomości, że tworzenie jest, w istocie rzeczy, równoznaczne z marnowaniem.

Junk art to sztuka wykorzystująca wyrzucone przedmioty, które można znaleźć na miejskich wysypiskach. Mówiąc o junk art , nie sposób zapomnieć o found art , który to termin jest powszechniej znany jako found object lub objet trouvé . Oznacza on artystyczne użycie przedmiotów, które kiedyś spełniały prozaiczne, użytkowe funkcje, a następnie niezmienione lub lekko zmodyfikowane stawały się częścią przedmiotów sztuki. Takie użycie rzeczy ma swoją historię, która sięga pierwszej połowy XX wieku, czyli czasów dadaizmu i surrealizmu. Postrzeganie found art jest zbieżne z tym, jak Maurice Merleau-Ponty pisał o postrzeganiu rzeczy, dlatego też można szukać pewnych odpowiedzi dotyczących tego zagadnienia w jego fenomenologii percepcji. Sztuka wykorzystująca zwykłe przedmioty angażuje wyobraźnię i pamięć widza. Związek pomiędzy pamięcią, czy też wspomnieniami oraz found art jest szczególnie widoczny w pracach Josepha Cornella, które charakteryzuje tęsknota i nostalgia. Mówiąc o wykorzystaniu przedmiotów przez sztukę, szczególnie w przypadku surrealizmu, trudno nie nawiązać do psychoanalizy. Objet trouvé kieruje nas ku lacanowskiemu objet petit a . Objet trouvé wydaje się także przypominać obiekt paralaksalny, o którym pisze Slavoj Žižek w The Parallax View (Paralaksa). Te wielorakie nawiązania do różnych pojęć i dyskursów, których nie sposób uniknąć świadczą o tym, że sztuka odzyskiwania, sztuka przedmiotu znalezionego jest również sztuką asocjacji.

Celem artykułu jest przedstawienie propozycji feministycznej interpretacji otyłego kobiecego ciała, inspirowanej łatwą do zaobserwowania kulturową praktyką „odrzucania” kobiecego tłuszczu i konceptualizowania go jako odpadu. Punktem wyjścia do takiego odczytania kobiecej tuszy jest analiza instalacji nowojorskiej artystki Janine Antoni z 1992 roku, zatytułowana „Wżer” (Gnaw ). W artykule wykorzystano teorie takich współczesnych autorek feministycznych jak Naomi Wolf, Judith Butler, Julia Kristeva, Susan Bordo, czy Sandra Lee Bartky.

Kultura cyfrowa, której podstawowym środowiskiem komunikacyjnym jest Internet i w której rolę materialnych artefaktów pełnią komputery, jest zawsze zagrożona szybkim starzeniem się mediów, spowodowanym nadprodukcją obiektów i obrazów. Po materialne śmieci sięgali m.in. dadaiści, jednak w przypadku kultury cyfrowej mamy do czynienia z ciągłym namnażaniem się symulakrów, nadprodukcją informacji i wymuszaną przez mechanizmy komercyjne nieustanna konsumpcją. W rezultacie artyści koncentrują się na pomijanych obszarach, nadając znalezionym obiektom i treściom nowe znaczenie. Porzucone urządzenia elektroniczne, rozwiązania systemowe, przestarzałe wersje programów i zapomniane strony internetowe – wszystko to składa się na wirtualny śmietnik. Artyści przetwarzają odpady cyfrowej kultury, sięgając po znalezione, przypadkowe obrazy bądź celowo przetwarzając przeznaczone na przemiał komputery. Również informacja, która stała się zbędna, może zostać umieszczona w nowym kontekście. Techno-nostalgiczna postawa może mieć podłoże osobiste, lub wynikać z potrzeby ponownego przetworzenia – tak realnego obiektu, jak i pewnej wartości intelektualnej. Artyści i badacze kultury zajmują się więc wciąż dezaktualizującą się treścią medialną i wszystkim, co trafia na śmietnik medialnej historii. Parafrazują słynne zdanie McLuhana, mówiąc: „Odpad jest przekazem”. Tym właśnie zajmuje się kulturowa garbologia – dziedzina, która wyrosła z badań archeologicznych szczególnego rodzaju – nakierowanych wyłącznie na analizę śmieci. Ponieważ śmieci wirtualne, czyli pliki, są niematerialne, można poddawać je ciągłemu remodelowaniu, zmieniając ich kontekst estetyczny.

Obrzeża globalnej wioski to dla antropologa współczesności kolekcja tandety i nadmiaru, cywilizacyjny śmietnik, prawie kultura. Coniedzielne targowisko na stadionie przy ulicy Niskie Łąki jest zdarzeniem na tyle trwałym i cyklicznym, iż można je traktować jako stabilny ryt wspólnoty Wrocławian i Dolnoślązaków. Jego tradycja sięga czasów PRL. Plac na wiele dziesięcioleci stał się jednym z nielicznych, półlegalnych kanałów dystrybucji atrakcyjnych towarów konsumpcyjnych naznaczonych designem popkultury. Targowisko, zwane pieszczotliwie Niskaczami, obok podstawowej funkcji dystrybucji artykułów spożywczych oraz towarów przemysłowych i rękodzieł z XX i XXI wieku (rzadko starszych), spełnia dość enigmatyczną funkcję edukacyjną, stymulując wtórny obieg lektur, wizualizując megakolekcje produktów popkultury, w swoisty sposób archiwizując przedmioty i zachowania stylowe. Niewielki fragment oglądanej przez nas kultury w czasie święta zakupów i targu wcale nie sytuuje się – o czym pisali choćby W. J. Burszta i W. Kuligowski - „w rzeczywistości, której cechami definicyjnymi stają się pojęcia prędkości, przyspieszenia i wzrastającego tempa”. Opisywana czasoprzestrzeń wydaje się wyzbyta z konsumpcyjnego pośpiechu, elektronicznie stymulowanego tempa życia, medialnej ekspozycji trendów. Lokalny orbis interior przypomina dość luźny układ elementów materialnej niby-całości, która nie tylko da się ogarnąć biografią intymną każdego z uczestników, ale i – niekiedy włączając się w „nieznane” pobliskich ulic, skąd i dokąd płyną strugi kupców i kupujących - wyraźnie zaznacza i polaryzuje rytmy oraz sposoby komunikowania się z „zewnętrzem” w odniesieniu do zapoznanej przez kamienne miasto, swoiście jednoczesnej i jednorazowej za każdym razem, synchronicznej egzystencji kultury rzeczywistości i kultury wartości.

Joanna Tokarska-Bakir analizując teorię Mary Douglas użyła sformułowania "energia odpadków". Autorka zauważa, że swoista "energia odpadków", rozumiana jako potencjał aksjo-semantyczny, związana jest z kategorią "odzieży używanej". Mimo iż właściciele lumpeksów - sklepów z odzieżą używaną - coraz częściej wzorują się na tzw "normalnych" sklepach lub ekskluzywnych butikach (vintage shop), działania podejmowane przez klientów lumpeksów (np. pranie kupionej odzieży, przeszukiwanie kieszeni, opór przed dawaniem rzeczy z lumpeksu w prezencie urodzinowym) wskazują na istnienie w świadomości kupujących, granicy pomiędzy towarem z pierwszej ręki a odpadem. Pytaniem pozostaje, czy ta niemiła właścicielom różnica, nie stanowi źródła przyjemności dla konsumentów i czy jedną z takich przyjemności nie jest "domowy recycling" w wyniku, którego konsument produkuje(!) nową starą rzecz.

Artykuł prezentuje stosunek kultury indyjskiej do kultur zachodnich na podstawie analizy indyjskich filmów komercyjnych. Kultura indyjska przyswaja elementy innych kultur od wielu wieków, modyfikując nabytki, aby dostosować je do swoich potrzeb. Oswajając swoją kolonialną przeszłość Indie w specyficzny sposób odnoszą się do elementów, które zostały im narzucone lub zapożyczone od kolonialistów: przerabiają lub odzyskują taki element, nauczyły się także, jak w nieszkodliwy sposób deprecjonować „ambitną rozrywkę” Zachodu, puszczając oko do widza. Artykuł przedstawia stosunek do zachodu przez pryzmat cenzury wewnętrznej, która stała się jednym z najbardziej charakterystycznych motywów kina oraz sposób, w jaki została zmieniona rola piosenek w filmach, konfrontując również postawę Zachodu do własnych produktów. Artykuł porusza również problem powiązania (lub jego braku) Indii oraz Zachodu komentując intertekstualną warstwę filmów.

Bohaterowie filmów Jana Jakuba Kolskiego to postaci niezwykle charakterystyczne, przede wszystkim ze względu na ich cielesność. Są to często ludzie ułomni w znaczeniu niepełnosprawni, zarówno ruchowo, jak i intelektualnie. Na drugim biegunie spotykamy postaci obdarzone niezwykłymi zdolnościami: stygmatycy, uzdrowiciele, człowiek-medium. Takie kreacje bohaterów to zabieg zamierzony, mający na celu zbudowanie świata mitycznego i baśniowego, na pograniczu bajki i ballady ludowej. Postaci te zostają zderzone z bohaterami cywilizacji wielkomiejskiej oraz reprezentantami społeczności wiejskiej jako swoisty kontrapunkt, punkt odniesienia w procesie wartościowania. Ta znacząca odmienność, ułomność i fenomen, pozwala reżyserowi na wykreowanie postaci charakterystycznych, których zewnętrzność często nie współgra z bogatym wnętrzem. Przedstawieni bohaterowie – jako część mitycznego świata – rozmaicie rozumieją i tolerują swoją odmienność; jest ona dla nich ponadto balastem w codziennym życiu lub darem od losu czy Boga. Świat bohaterów w filmach Jana Jakuba Kolskiego, zmitologizowany przez czasoprzestrzeń i uniwersalną problematykę oraz odmitologizowywany przez wkradającą się z niszczącą siłą cywilizację, to świat niespójny, między biegunami mitu i współczesności, sacrum i profanum, ułomności i fenomenu, piękna i brzydoty. Problem cielesności zdaje się wpisywać w tę założoną a priori dychotomię, w której nierzadko piękno i fenomen nacechowane są negatywnie, prowadząc do zguby bohatera, z kolei ułomność kojarzona z brzydotą posiada konotacje pozytywne, dotyczące głębokiej wrażliwości i duchowego bogactwa postaci.

Tekst opisuje niezwykle istotne dla współczesnej kultury zjawisko, jakim jest sampling. Autor wychodząc od problematyki fenomenologii dźwięku, przedstawia sampling jako naczelną technikę producencką i ogólnie twórczą, zarówno w sferze audialnej jak i wizualnej. Podstawowym założeniem tekstu jest pokazanie, w jaki sposób sampling, jako przetwarzanie zarejestrowanego materiału przy pomocy narzędzi cyfrowych, wprowadza zupełnie nową kategorię odpadu. Tekst kultury składa się obecnie, najczęściej z innych, przetransponowanych na postać cyfrową tekstów, które w procesie twórczym muszą zostać zniszczone i sprowadzone do poziomu półproduktu, śmiecia.

Artykuł analizuje fenomen rynku i konsumpcji w kontekście aktualnych przemian cywilizacyjnych. W pierwszej części omawia zjawiska technologiczne istotne dla kształtowania się współczesnej kultury i społeczeństwa (wspomina o rozwoju społeczeństwa sieciowego, postamerializmie, cyberprzestrzeni, implozji czasu i przestrzeni). Kwestionuje twierdzenie jakoby instytucje, powstające na gruncie społeczeństwa sieciowego mogły uwolnić jego członków od wszechobecnej komercjalizacji i presji konsumpcjonizmu, wskazując w jaki sposób wykorzystane są one dla efektywniejszej kontroli nad konsumentem. Rozważana jest wizja wszechrynku – organizacji społeczeństwa totalnie podporządkowanej mechanizmom rynkowym, wchłaniającej wszelkie formy aktywności usiłujące im się przeciwstawić. Artykuł pokazuje jakie postawy wobec opanowanej przez rynek rzeczywistości mogą przyjąć konsumenci i jakie w związku z tym stworzyć można analityczne modele konsumenta. Dyskutowane są także potencjalne wizje rozwoju zachodniej cywilizacji, w kontekście umacniania się mechanizmów rynkowych wspartych nowoczesnymi technologiami i ideologią konsumpcjonizmu.

Manfred Sommer, Zbieranie. Próba filozoficznego ujęcia, przeł. J. Merecki, Oficyna Naukowa, Warszawa 2003, s. 502.

Paul Levinson, Telefon komórkowy. Jak zmienił świat najbardziej mobilny ze środków komunikacji , przeł. H. Jankowska, Muza, warszawa 2006, s. 280.

Kultura i przyszłość. Prace ofiarowane prof. Sławowi Krzemieniowi-Ojakowi z okazji 75 lecia urodzin, A. Kisielewska, N. Szydłowska (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2006, s. 351.

Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, M. P. Markowski, R. Nycz (red.) Universitas, Kraków 2006, s. 514.