archiwum

Autor podejmuje próbę zdefiniowania zjawiska medializacji pamięci, korzystając ze sposobu, w jaki termin ten funkcjonuje w badaniach niemieckojęzycznych z tego zakresu. Tekst przedstawia też dostępne periodyzacje dotyczące pojawiania się kolejnych mediów pamięci, a także opisuje ich znaczenie dla utrwalania się obrazu przeszłości w społeczeństwie.

Fragment książki Prosthetic Culture: Photography, Memory and Identity, w której autorka bada wpływ nowych mediów – jako „protez” ciała – na procesy konstruowania tożsamości przez jednostkę. Jej zdaniem we współczesnych społeczeństwach zachodnich istnieje ścisły związek między widzeniem (zwłaszcza „widzeniem fotograficznym”) a kreowaną przez jednostki samowiedzą. Techniki widzenia sprawiają, że tożsamość jednostki stanowi w istocie pole nieustannych wizualnych negocjacji. W rozdziale Wspomnij mnie (Remember Me) autorka analizuje „syndrom fałszywej pamięci” jako szczególny przypadek auto-narracji opartej na źródłach z wielkiego archiwum medialnego; w tym kontekście konstrukcja biografii polega na przepisywaniu dostępnych publicznie przedstawień medialnych. Impulsem do tych procesów jest nostalgia za relacją, jaka istniała między pamięcią, podmiotem i przedmiotem poznania przed pojawieniem się fotografii.

Rekonstrukcja współczesnych niemieckich debat nad nieodzownością, zaletami i ułomnościami „wielkich narracji” oraz definiowania cezur historycznych, przybierających nierzadko postać mitów fundacyjnych, stanowi przedmiot niniejszego tekstu. Zdaniem autora pytanie o periodyzację, jej kryteria i ich hierarchię stanowi sedno kanonu kulturowego danego momentu historycznego. W tym konkretnym przypadku chodzi o określony nurt perspektywizacji historiograficznej w Niemczech ostatnich lat na tle powojennych meandrów myślenia, odwołujący się – afirmatywnie lub polemicznie – do paradygmatu „niemieckej drogi odrębnej“ (der deutsche Sonderweg). W szereg najnowszych wielkich narracji historycznych właśnie paradygmat Sonderweg wpisuje się z niezwyczajną mocą interpretacyjną, kształtując zarówno spójną perspektywę historyczną jak i samą narrację, nie mówiąc już o stosowanej semantyce.

Tekst dotyczy specyficznego nośnika pamięci, jakim są wystawy historyczne. Autor drobiazgowo i krytycznie analizuje konteksty dwóch wielkich niemieckich wystaw dotyczących problematyki wypędzeń ( wystawę w Domu Historii RFN oraz wystawę „Ucieczka i Wypędzenie”, przygotowaną przez Związek Wypędzonych) pozornie prezentujących odmienne podejście, odsłaniając ich wspólne założenia i zniuansowane podobieństwa, niemożliwe do wytropienia przez polskiego czytelnika. Tezą tekstu jest stwierdzenie zasadniczej zbieżności założeń obu wystaw.

Artykuł opisuje kontrowersje powstałe na kanwie prezentacji w Niemczech wystawy o zbrodniach Wehrmachtu w kontekście specyfiki fotograficznego medium pamięci i zagadnienia postępującej medializacji pamięci. Autor stara się wyjaśnić przyczyny ogromnego zainteresowania wystawą oraz wywoływanych przez nią sporów, odwołując się do współczesnego stanu niemieckiej pamięci zbiorowej. Wystawa naruszyła rozpowszechniony po II wojnie światowej mit o niewinności Wehrmachtu, który pełnił bardzo ważną funkcję w strategiach odciążających podejmowanych w społeczeństwie niemieckim dla uporania się z kwestią winy za zbrodnie narodowego socjalizmu. Szczególną uwagę poświęca ideologicznym uwikłaniom utrwalonego w społeczeństwie niemieckim zestawu wyobrażeń o przeszłości nazistowskiej, podbudowanego przez promocję przez mass media określonych wizualnych przedstawień. Naruszenie tego zestawu wyobrażeń przez prezentowane na wystawie fotografie dokumentujące udział Wehrmachtu w zbrodniach wojny rasowej, przyczyniło się do powstania kontrowersji wokół wystawy.

Artykuł stanowi przegląd najnowszych tendencji w niemieckich badaniach literaturoznawczych nad kategorią pamięci zbiorowej. Ich szeroki kontekst tworzą literatura, pamięć i tożsamość oraz zachodzące między nimi relacje. Literaturoznawstwo nie dysponuje własnym instrumentarium badawczym, lecz sięga do dorobku innych dyscyplin, m.in. psychologii społecznej, socjologii, nauk historycznych, nauk o sztuce i kulturoznawstwa. Oprócz klasycznych już teorii: pamięci zbiorowej Maurice’a Halbwachsa oraz pamięci komunikatywnej Aleidy i Jana Assmannów, które nadal odgrywają poważną rolę w badaniach kulturoznawczych i literaturoznawczych, pojawiają się ujęcia i koncepcje uwzględniające bądź mocniej akcentujące specyfikę literatury jako medium pamięci względnie środka służącego jej konstytuowaniu. Studia nad metaforą, sztuką zapominania (Harald Weinrich), pamięciami alternatywnymi, semantyzacją procedur literackich, aby wymienić tylko niektóre spośród nich, można uznać za fragmenty mocno osadzonego w kontekście kulturoznawczym projektu „literaturoznawstwa historycznopamięciowego”. Doskonalenie tradycyjnych narzędzi badawczych, dążenie do połączenia istniejących koncepcji i metod w ramach jednego projektu badawczego oraz interdyscyplinarność to główne postulaty formułowane przez literaturoznawców traktujących literaturę jako integralną część kultury pamięci.

Tekst mówi o tym, jak proza polska po roku 1945 próbowała opowiadać o historii XX wieku, pragnąc przy tym ukazać długie trwanie następstw wielkich wydarzeń tego czasu (przede wszystkim rewolucji 1917r. i obu wojen światowych, ze szczególnym uwzględnieniem tej ostatniej, oraz skutków wprowadzenia nowego porządku ideowo-politycznego w pojałtańskiej Europie). Literatura stanęła wówczas przed skłaniającym do ujawniania własnych wątpliwości i wahań, wewnętrznie sprzecznym zadaniem, miała bowiem przekazać doznanie utraty świata, zła, chaosu, rozpadu rzeczywistości w sytuacji oficjalnego preferowania poglądów jednolitych, operujących kategorią pełni, ciągłego działania dla dobra ludzkości oraz doświadczenie permanentnego kryzysu w okolicznościach zewnętrznych wspierających przeświadczenie o stopniowej stabilizacji i postępie. Zadanie to wykonywała, mówiąc o skutkach dotąd nienazwanych albo trudno wyrażalnych doświadczeń. Animowało to przemiany zarówno w rozumieniu paradygmatu tego, co zwykło się określać mianem historii, jak również w sposobach prezentowania świata przedstawionego powieści oraz w ujęciach doznającego działania historii i opowiadającego o tym podmiotu. Coraz wyraźniejsza nieprzystawalność racjonalnych sposobów historycznego wyjaśniania do materii, która miałaby temu wyjaśnianiu podlegać, pod koniec wieku XX zaczęła skłaniać do prób opowiedzenia historii nie jako poznania, a jako doznania rozmaicie zapisanego w pamięci – niemal fizjologicznego, sensualnego – które w swojej poza-ludzkiej żywiołowości (i epifaniczności) nie mieści się w ramach konwencji epistemologicznych. Autorka analizuje to zagadnienie m.in. na przykładzie powieści I. Newerlego i S. Chwina.

Autorka szkicu podejmuje refleksję na temat relacji literatury i historii, powołując się na najnowsze ustalenia humanistyki kierujące uwagę na zjawiska od dawna w literaturze obecne. Punktem wyjścia artykułu jest teza o trzech sposobach przejawiania się historii w dziele literackim: 1. jako temat i problem; 2. jako kostium; 3. jako kontekst. Przypadek pierwszy dotyczy utworów podejmujących refleksję nad historią. Historyczny kostium to mówienie przy pomocy realiów historycznych o czasach współczesnych. W obu tych przypadkach sięganie po materię historyczną jest chwytem świadomym i jawnym, warunkowanym przyjętą konwencją, tematyką, gatunkiem itd. Przypadek trzeci – stojący w centrum zainteresowań autorki artykułu - ma charakter odmienny: historia jako kontekst pojawia się w każdym tekście literackim, bez względu na jego temat, poetykę, gatunek. Skonstruowane z materii historycznej dzieło, odbija – świadomie lub bezwiednie – stan świadomości epoki, stając się swoistym dokumentem źródłowym. Ten sposób funkcjonowania literatury zostaje w tekście ukazany na przykładzie prozy Wiesława Myśliwskiego.

Głównym celem tekstu jest odpowiedź na pytanie czy psychoanaliza może wnieść wkład w dyskurs o pamięci, a jeśli tak, na czym on polega? Autorka proponuje w nim sposób ujęcia problematyki pamięci, w którym wiąże się ją raczej z tym, co zapomniane. Uwypuklanie roli zapominania w perspektywie psychoanalitycznej prowadzi ją do postawienia kilku pytań: pytania o powody, dla których dotarcie do nieświadomych, determinujących aktywność podmiotu złóż pamięci jest warte wysiłku. O to, czy i w jakim sensie gest ten niesie w sobie obietnicę wyzwolenia? I wreszcie zasadnicze pytanie: czy istnieje możliwość dotarcia do zapomnianej przeszłości, poza strukturami wyznaczonymi przez psychoanalizę (metoda wolnych skojarzeń, analiza snów, dialogiczny związek z analitykiem), bez obecności innego podmiotu i co najważniejsze, bez udziału słowa? Próbę odpowiedzi na postawione pytanie autorka realizuje analizując kilka znanych obrazów, rozwijając tezę, iż zasadniczą funkcją psychoanalizy jest konfrontacja z obrazem.

Muzeum Powstania Warszawskiego zostało otwarte w sierpniu 2004 r., sześćdziesiąt lat po wydarzeniu, które upamiętnia. Muzealna ekspozycja, jej narracja i przesłanie, odnoszą się zatem nie tylko do samego Powstania, ale też do pamięci o nim – dokonują przepisania pamięci. Dzieje się tak przede wszystkim dzięki szczególnemu wykorzystaniu rozmaitych mediów i wyobrażeń utrwalonych w poprzednich dekadach. Powstaje w ten sposób meta-muzeum historii pamięci, zbierające utrwalone obrazy, emocje, klisze – i na ich fundamencie konstruujące nową, reheroizującą narrację. Jednocześnie wykreowane zostaje swoiste środowisko audiowizualne, totalna, działająca na wiele zmysłów przestrzeń, w której podmiot może zostać włączony we wspólnotę dzięki przeżywaniu pamięci.

Artykuł omawia i analizuje nowy typ telewizyjnego dokumentu filmowego na przykładzie Wirtualnej historii: Tajemnicy zamachu na Hitlera. (2004). Program ten oferuje efekt "przeniesienia w czasie".