archiwum

Tekst stanowi fragmenty rozmowy E. Domańskiej i A. Zybertowicza podejmującej tematykę najważniejszych problemów we współczesnej humanistyce. Poruszane przez rozmówców kwestie dotyczą kategorii prawdy jako składowej kultur nowożytnych, kategorii nowej filozofii (metafory przemocy) czy paranormalności w kulturze. Dyskutanci skupiają się także na zagadnieniu obiektywizacji kategorii myślowych oraz idei wielogłosowości w tekście.

Tekst rozpatruje rolę interpretacyjnej teorii społecznej w badaniach antropologicznych, czyli próbę pogodzenia dwóch skonfrontowanych ze sobą światów: logiki teoretycznego wyjaśnienia badającego z logiką świata badanego. Porozumienie takie jest możliwe na gruncie racjonalności komunikacyjnej, która opiera się na decentralizacji świata dając badanemu prawo do odmiennego rozumienia. Autorka pokazuje wagę symboli komunikacyjnych danej kultury oraz ich interpretacji, kreśląc pole badań dla hermeneutyki. W badaniach sensu pod uwagę należy brać fakt doświadczenia językowego i niejęzykowego, które przenikając się tworzą dyskurs. Autorka porusza kwestię ‘gier językowych’ (Wittgenstein), których zrozumienie pozwala na opanowanie reguł racjonalizujących działanie, nadając im sensy. Pomiędzy rozumieniem a doświadczeniem istnieje przestrzeń do wypełnienia dla interpretatora. Autorka konkluduje, iż w myśl hermeneutycznych założeń kultura jest zjawiskiem zamkniętym we własnej logice - każdorazowa próba jej interpretacji powoduje ciągłą reaktualizację.

Podstawą do rozważań na temat filozofii amerykańskiej jest rozprawa Johna J. McDermotta pt.” American Angle of Vision” (1966). Jej autor nawołuje do zachowania amerykańskiego punktu widzenia w dobie intelektualizacji myślenia. Aby dowieść odrębności kultury amerykańskiej od kultury europejskiej Mcdermott wymienia wpływ trzech kwestii: rewolucję kartograficzną, protestantyzm i kopernikanizm. Przyczyną upadku klasycznej filozofii amerykańskiej stało się zerwanie związków ze środowiskiem i kulturą, za sprawą i na wzór filozofii analitycznej. Dużo miejsca poświęca autorka myśli amerykańskiego filozofa Richarda Rorty’ego, który z filozofa analitycznego przekształcił się w neopragmatystę ( koncepcje metafizyki, epistemologii, filozofii). Założenia jego filozofii kłócą się jednak z bezpośrednimi kontynuatorami pragmatyzmu, dlatego Rorty’ego uważa się za filozofa samotnego, który dał początek interesującemu zestawieniu pragmatyzmu z postmodernizmem. Pozorne podobieństwa tych kierunków nie powinny przesłonić zasadniczych różnic między nimi (zaangażowanie w sprawy ludzie vs intelektualna zabawa, konstrukcja vs dekonstrukcja). W Ameryce nastąpił zwrot ku pragmatyzmowi, o czym świadczą liczne tytuły książek i artykułów.

Głównym zagadnieniem artykułu jest myśl J. Lyotarda dotycząca postnowoczesnej historii wizualności. Wprowadzone zostaje pojęcie figuralności, czyli obszaru pragnień, w którym nieświadomość tworzy wzrokowe zjawiska oraz wzniosłości, czyli tego, co nie może się objawić figuralnie. Lyotard poddaje w wątpliwość kino, które stwarza tylko pozór wzrokowej pełni. Zaznacza wpływ judaizmu na psychoanalizę, które łączy niemożność podmiotu do pojednania się z sobą samym i zakaz wyobraźni. Wprowadzone przez Lyotarda pojęcie wykluczenia (przeciwieństwo Freudowskiego stłumienia) oznaczało zaś to, co zostało wyrzucone z psyche, a w konsekwencji stawało się halucynacyjną psychozą.

Podstawowe zagadnienia artykułu dotyczą pojęć kultury, tożsamości narodowej, designu i przestrzeni. Do kultury narodowej zalicza się zarówna kultura mentalna, jak i materialna. Na przykładzie estońskiej kultury wieśniaczej autorka podejmuje próbę opisania koncepcji porządku przestrzeni środowiska, w którym upatruje źródeł narodowej tożsamości. Należy ją pielęgnować, gdyż stanowi ona o kwestii istnienia narodu.

Tezą wyjściową artykułu jest stwierdzenie że nowoczesność zniosła wszelkie możliwe ograniczenia. Charakterystyka opozycji natury i rozumu oraz teraźniejszości i przyszłości stanowi rozwinięcie tej tezy. Autor wprowadza pojecie projektu, czyli nowej narracji tworzącej sens opowieści. Mówi o zdekomponowanej wieczności, jednakowości następujących po sobie momentów. Dzieli ludzi na pielgrzymów (którzy ustaliwszy swój cel dążą do niego według planu - ciągłość czasu i przestrzeni) oraz koczowników (którzy żyjąc patrzą wstecz - rozłączność czasu i przestrzeni). Wedle procesu Markowa prawdopodobieństwo przyszłych zdarzeń zależy tylko od teraźniejszości. Tworzenie historii daje szansę stania się nieśmiertelnym. Bauman analizuje zjawisko zniknięcia śmierci, którą obrazuje jako przejście przez most, ale zawsze z możliwością powrotu. Nieśmiertelność dla mas to powszechne kopiowanie wszystkiego, jakość ustępująca ilości, oryginalność stłamszona przez jednakowość. Współczesny świat dąży do interpretacji wszelkich zjawisk, szuka dla nich znaczenia, które tkwi ukryte gdzie między pozorem, a pewną rzeczywistością. Wprowadzona zostaje także koncepcja życia jako dramatu (gry i widowiska). Ponowoczesność jest czasem tworzenia wspólnot, jedynego azylu doby dekonstrukcji nieśmiertelności. Wspólnoty te nie potrzebują integracji ani kontaktowości, stanowią one codzienną próbę śmiertelności. Konkludując autor stwierdza, iż dekonstrukcja nieśmiertelności przyczyniła się do powrotu śmierci, której widmo za wszelką cenę próbowano oddalić.

Autor zastanawia się nad fenomenem mitu, przyczynami jego nieustającej aktualności i źródłami wciąż odnawiającego się zainteresowania, które budzi we współczesnym świecie. Podejmuje próbę określenia definicji mitu, jego zasadniczych funkcji w świadomości ludzkiej oraz roli, jaką pełni w sztuce i kulturze masowej. Wymieniając konstytutywne cechy mitu autor wskazuje na nieprzystawalność kategorii prawdy i fałszu, realność vs imaginacja, rozum vs wiara, sztuka vs obrzęd, opis vs twórczość, jednostkowość vs ogólność, wczoraj vs dziś. Autor konstatuje, że mit żyje tak długo, jak długo nie zostanie zracjonalizowany i wytłumaczony. Praktykowana demitologizacja bywa skutkiem strachu przed mitem, jego tajemniczością i nieokreślonością. Podejmowane próby interpretacji i kodyfikacji mitów, stają się inspiracją dla licznych wytworów artystycznych. Pod znakiem zapytania stawia autor przyszłość mitu, jego miejsce i sposób kultywowania w rozwijającym się świecie.

Tezą wyjściową artykułu jest stwierdzenie końca postmodernizmu i związanej z nim sytuacji humanisty, który musi zająć stanowisko wobec dokonujących się zmian. Problemem, z którym przyjdzie się zmierzyć po-postomodernistycznej humanistyce jest odnalezienie zagubionego sensu, czyli nowa metanarracja (której kres ogłosił Loyatard). Zjawisko postmodernizmu autorka ocenia pozytywnie przypisując mu zasługi jakie wniósł do filozofii historii. W okresie post-narratywistycznym nazywana ona będzie za F.R. Ankersmitem Nowym Romantyzmem. Według niego dokonała się prywatyzacja historii, należy ona nie do instytucjonalnego podmiotu, ale do historyka. Obok zagadnień pamięci i historii, porusza on także kategorię doświadczenia historycznego oraz narracji. W celu obiektywnej analizy doświadczenia proponuje nostalgiczne podejście do historii. Autorka artykułu wprowadza także pojęcie historii alternatywnej zajmującej się niepodejmowanymi dotąd badaniami nad rodziną, relacja między płciami, śmiercią itp.