archiwum

W tym roku pożegnaliśmy wybitnego polskiego socjologa, kulturoznawcę, humanistę, Profesora Andrzeja Sicińskiego. Profesor Andrzej Siciński, którego sylwetkę naukową przedstawia autor artykułu, był przez wiele lat członkiem Rady Redakcyjnej naszego pisma. Ale Jego rola nie ograniczała się tylko do tego. Dzięki Jego życzliwemu zaangażowaniu i wsparciu przetrwaliśmy wiele trudnych momentów, których w historii pisma nie brakowało. „Wielką stratę poniosła nie tylko socjologia, ale i społeczeństwo polskie, którego był godnym najwyższych honorów Obywatelem”- pisze autor. „Kultura Współczesna” straciła Przyjaciela.

Pojęcie fasady wiąże się w świadomości potocznej przede wszystkim z praktykami architektonicznymi. Wydawałoby się zatem, że wszystko, co możemy powiedzieć o fasadzie, sprowadza się do opisu oraz interpretacji procesu historycznego, w którym architektonicznej fasadzie przypadały różne role do odegrania, wynikające z jej szczególnego położenia na granicy tego, co publiczne oraz tego, co prywatne, zewnętrzne i wewnętrzne, reprezentacyjne i ukryte. W dwudziestym wieku jednak, architektura nowoczesna zaczęła rezygnować z fasad na rzecz elewacji, przypominając, że projektuje bryły, a nie płaszczyzny. Opuszczone pojęcie zaanektowały natychmiast nauki społeczne, a nieco później dołączyły do nich studia kulturowe. Dały tym samym wyraz staremu upodobaniu europejskiej humanistyki do „budowlanych” metafor, co było tym łatwiejsze, że łacińskie facies znaczyło również ‘twarz’, ‘oblicze’. Zamiast o architektonicznej zaczęto - w konsekwencji - myśleć częściej o społecznej i kulturowej fasadzie, opisywać jej wytwarzanie, użytkowników, społeczne funkcje. Uczyniono z niej pojęcie operacyjne, narzędzie przy pomocy którego przedzieramy się przez wszystkie warstwy kultury współczesnej, zdzierając stereotypy, odsłaniając miejsca niezagospodarowane, przede wszystkim jednak zadając nowe pytania. Między innymi dlatego, ponieważ bardzo istotne i ciekawe zarazem stało się dzisiaj nie tylko architektoniczne, teatralne, konwersacyjne, lecz także medialne zastosowanie tego pojęcia. W świecie „precesji symulakrów”, symulacji i pozorów odnalazła się bowiem fasada znakomicie, przystosowana do radzenia sobie z ambiwalentnymi odczuciami, jakie wzbudza w konsumentach „kulturowych towarów”. Teksty zgromadzone w numerze, których autorami są przedstawiciele różnych dyscyplin - od architektów po filozofów – nazywają kilka z wielu problemów, do których rozwiązywania można użyć fasady jako narzędzia.

Artykuł podejmuje zagadnienie fasady jako pasożytniczego Trzeciego usadowionego na parergonie budynku i, sięgając do etymologii, konfrontuje to pojęcie z etyką twarzy obecną w kulturze zachodniej oraz z etycznym wynaturzeniem twarzy – maską. Metonimiczna reprezentacja wnętrza (lub posiadacza) przez fasadę naturalizuje – dzięki ustalonym konwencjom i akceptowanym grom semiotycznym – jej z zasady nieszczery i chełpliwy charakter oraz właściwy jej nadmiar; metaforyczne działanie maski jako fasady osoby zachowuje swe negatywne nacechowanie i etyczną naganność. Przedstawione przykłady ilustrują etyczną neutralizację fasady w kulturze oraz szczególne przypadki jej wyjątkowej „szczerości”.

Budynek bez fasady, który ukazuje się odbiorcy, zostaje, jakiejś mierze, pozbawiony podstawowego składnika reprezentacji. Podobnie jak twarz, fasada działała jako metaforyczna płaszczyzna, umieszczona między oczami obserwatora i tym, co można by nazwać „duszą” (funkcją, charakterem) budynku. Relacja twarzy i fasady staje się, tym samym rodzajem egzystencjalnego „interfejsu” między okiem i ideą, koniecznym dla współdziałania między budynkiem i obserwatorem w chwili, gdy obserwator podejmuje relację z architekturą. W tym sensie twarz budynku naprzeciw twarzy obserwatora powinna zapowiadać relację a w konsekwencji złożoną interakcję.

Tekst powstał w wyniku badań przeprowadzonych na Ukrainie w sierpniu 2005 r. Jest efektem zastosowania analizy kulturowej w badaniach nad współczesną kulturą miasta, którym w tym wypadku jest Drohobycz. Główną kategorią analizy jest kategoria fasady miejskiej, rozumiana za van Berkelem jako wielowarstwowa, przestrzenna struktura, powstająca w efekcie nakładania się przeszłych i obecnych elementów w miejskim krajobrazie, która znosi podziały na zewnętrzne i wewnętrzne, istotę i pozór, powierzchnię i głębię. Fasada przybiera tym samym postać palimpsestu, czy sgrafitto - jest strukturą przestrzenną. W analizie kulturowej, której poddane zostały różne narracje, teksty i przedstawienia kultury miejskiej Drohobycza: albumy fotograficzne, miejskie informatory i przewodniki, ikonosfera miasta, literatura oraz zachowania ludzi w przestrzeniach publicznych w warunkach miejskiego święta, tak rozumiana fasada służy jako rodzaj soczewki, dzięki której można spojrzeć do wnętrza miejskiej kultury i na wzór literaturoznawczego close reading, ustalić jej przejawy i źródła, czyli „warstwy fasady”, które w efekcie składają się na bogaty i różnorodny obraz kultury jednego miasta.

Tekst stanowi analizę dwóch metafor używanych we współczesnej refleksji kulturowej w interpretacjach fotografii. Są to: metafora fotografii jako okna oraz fotografii jako fasady. Na przykładach realizacji dziewiętnastowiecznych i współczesnych autorka przygląda się sposobom przedstawienia przestrzeni miejskich: ulic i podwórek, w których fasady i okna odgrywają rolę pierwszorzędną. W pierwszej części okna analizowane są przestrzenie zewnętrzne: fasady budynków i wejścia do bram, w części drugiej przenosimy się do wnętrza, by spoglądać na miasto od wewnątrz. Metafory fotografii-okna i fotografii-fasady wyrażają podobne rozumienie medium. Odsyłają widza do dwu wyobrażeń powierzchni dzielącej spojrzenie z zewnątrz od spojrzenia z wnętrza. Oba wpisują w fotografię myślenie o niej jako pozorze – fasada, sugerując nieprzezroczystość medium, zaś okno jego przezroczystość. Jednak patrząc na fasadę dążymy jednak do pokonania jej nieprzenikalności, zaś wpatrując się w okno dostrzegamy jego nieprzenikalność. Przykładów do zaproponowanej interpretacji dostarczają klasyczne prace m.in. B. i H. Becherów, W.F.Talbota, R. Doisneau, Billa Violi oraz prywatne fotografie autorki.

Problemem wokół, którego koncentrują się zawarte w artykule rozważania jest pytanie o możliwość zastosowania kategorii fasady, której źródłem jest dyskurs architektoniczny, do refleksji nad zakorzenioną w zachodniej kulturze dialektyczną opozycją między wnętrzem i zewnętrzem, prawdą i pozorem, znaczącym i znaczonym. Fasada ujmowana jest tutaj dwupoziomowo: po pierwsze jako realny element architektoniczny, którego tradycyjną funkcją jest reprezentowanie wnętrza budynku i po drugie jako pojęcie, któremu filozofia zachodnia od czasów Platona przypisywała funkcję reprezentowania skrywanego przez nie znaczenia. Czerpiąc inspirację, z dekonstruktywistycznej teorii Jacquesa Derridy, autorka śledzi proces rozmiękczania opozycji binarnych, rozgrywający się paralelnie w filozofii i w architekturze

Stale postępujące wzmocnienie obecności fasady, które odbywa się kosztem tego, co pozornie reprezentuje, kosztem możliwości podejmowania świadomego wyboru, rodzi bunt. „Wykraczanie poza fasadę” prezentuje niektóre formy działań podejmowane przez kontestatorów rzeczywistości zastąpionej przez spektakl. Aktywiści, którzy widzą w fasadzie przede wszystkim narzędzie manipulacji społecznych, chcą pobudzać do refleksji nad wywieranym przez nią wpływem. W artykule zostały scharakteryzowane i zilustrowane przykładami techniki wykorzystywania i przekształcania (détournement) billboardów oraz poszukiwania i odzyskiwania (adaptowania) innych miejsc w przestrzeni publicznej dla alternatywnych form komunikacji.

Powierzchnie współczesnych form architektonicznych charakteryzuje dążenie do przekroczenia granic - między wnętrzem i zewnętrzem, między tym co realne i tym co wirtualne. Postęp techniczny umożliwił rozdzielenie struktury i powierzchni formy, która uwolniona stała się w sensie dosłownym „skórą” – niezależną od formy kurtyną. Dzięki niej możliwe stało się tworzenie spektakularnych, przyciągających uwagę obserwatora efektów i wzbogacanie plastycznego wyrazu form. Współczesne elewacje nie tylko stymulują zmysły odbiorcy, stanowią także medium do przekazu informacji i kodów – zarówno w sensie metaforycznym, symbolicznym, jak i dosłownym. Powtarzanie wzorów jest próbą tworzenia pokrewieństwa między architekturą i otoczeniem, ma za zadanie wzbogacanie i porządkowanie przestrzeni, wstawianie

Każdy obiekt architektoniczny przekazuje nam informacje o sobie, o funkcji którą pełni, o swojej roli w mieście. Jednak czy te informacje przekazywane są w sposób czytelny dla odbiorcy ? Czy potrafimy odczytać funkcję każdego obiektu architektonicznego ? Zadaniem artykułu jest próba odpowiedzi na te pytania. W tekście przedstawione zostały również badania ankietowe przeprowadzone na ten temat przez autorkę, dotyczące różnego typu obiektów architektonicznych.

Artykuł jest krótkim raportem z badań opinii studentów Wydziału Architektury na temat elewacji budynku, w którym studiują oraz ich wyobrażeń na temat budynku „idealnego” o takiej właśnie funkcji. Jednym z celów badania było skonstruowanie wytycznych do modernizacji budynku oraz zaprojektowania bryły i elewacji. Autorka próbuje znaleźć odpowiedź na pytanie jak studenci postrzegają elewacje i czy są one dla nich ważne w procesie projektowania.

Opakowanie na pierwszy rzut oka należy do kategorii obiektów, które Tadeusz Kantor nazwał „przedmiotami najniższej rangi”. Ten niski status opakowania jest przede wszystkim funkcją jego instrumentalności, prozaiczności i krótkiej biografii- po wyjęciu zeń przedmiotu staje się ono natychmiast śmieciem i „rzeczą nie na miejscu”. Ten pierwszy rzut oka jest jednak mylący, bo opakowanie jest również jednym z najważniejszych nowoczesnych wynalazków, innowacją, która całkowicie zmieniła nasze relacje ze światem dóbr materialnych, strukturę naszych potrzeb i tożsamość. Stanowi ono dziś najważniejsze medium, poprzez które doświadczamy społecznej rzeczywistości. Artykuł proponuje czytelnikowi refleksję nad opakowaniem prowadzoną z perspektywy socjologii przedmiotów, a dotyczącą takich aspektów jak: opakowanie i rewolucja konsumpcyjna; opakowanie i egalitaryzacja pragnień; opakowanie i formowanie świata materialnego; opakowanie jako reprezentacja przedmiotu; opakowanie i reprodukowanie porządku społecznego; depakowanie- opór wobec kultury opakowania we współczesnej sztuce.

Jeżeli przyjrzymy się kontekstom językowym, w których występuje słowo ‘fasada’ dostrzeżemy szybko, że krąży ono między dwoma sprzecznymi społecznymi nastawieniami: między troską o fasadę oraz niechęcią do fasady. Przedmiotem artykułu jest raczej to pierwsze. W tym nastawieniu nacechowanym troską ważne jest to, że fasada stara się nawiązać swoją formą do kontekstu interpretacyjnego raczej, niż do określonego miejsca w przestrzeni. Odwołuje się bowiem do poczucia społecznej (kulturowej, historycznej) ramy interpretacji, wewnątrz której najtrafniej odczytać można konkretne działania ludzkie oraz ich reprezentacje. Narodowa fasada wznoszona jest dzisiaj nie tylko w ramach działań instytucjonalnych. Najciekawsze jej ornamenty rzeźbią prywatni aktorzy społeczni. Oś artykułu stanowi przekonanie, że to zapobiegliwy bricoleur tworzy zaplecze średnich i wielkich miast, aczkolwiek analizy procesów urbanizacji koncentrują się nadal na zwartych przestrzeniach miejskich nadzorowanych przez architektów i historyków sztuki. Dewiza „zrób to sam” zastępuje modernistyczny, całościowy projekt megastruktury utożsamionej z fasadą, a jednocześnie wygasa anachroniczne i nostalgiczne zarazem podtrzymywanie pozorów spójnej semantycznie, narodowej fasady. W działaniu bricoulera przezwyciężona zostaje antynomia troski o fasadę oraz braku zaufania do fasady. Nie chodzi tu jednak o jakiś impuls krytyczny, lecz o atrakcyjność transnarodowych form życia społecznego: pluralistycznych, czasowych, tematycznych, mobilnych, kiedy ruch ludności rozstrzyga o życiu społecznym. Przykładem takiej narodowej fasady, analizowanym w tekście, jest odcinek trasy A2 prowadzącej z Poznania do granicy z Niemcami, polskiej wersji kultowej Rout 66. Zadaniem fasady narodowej jest przecież wywoływanie pierwszego odczucia narodowej identyfikacji wraz z jednoczesnym eksponowaniem motywów rozwijanych przez wchodzące w jej skład narracje tożsamościowe.

Artykuł ma na celu przybliżenie niemieckich dyskusji dotyczących przeszłości narodowosocjalistycznej w kontekście wpływu kultury ikonicznej na pamięć społeczną. Autor odnosi się do problemu charakteru medialnych zapośredniczeń społecznego obrazu przeszłości na przykładzie tworzenia się mitu o czystym Wehrmachcie (m.in. pod wpływem powojennych obrazów filmowych) oraz jego rozpadu jako konsekwencji kontrowersji wokół wystawy o zbrodniach Wehrmachtu. W tekście zawarta jest teza o złożonym i wielokierunkowym charakterze oddziaływań kultury ikonicznej na pamięć społeczną. Artykuł omawia w tym aspekcie niemiecką refleksję nad pamięcią, szczególnie pamięcią komunikatywną, odnosząc się do teorii Haralda Welzera, Jana Assmanna i Jorna Rusena.