archiwum

Artykuł dotyczy perspektyw badawczych zarysowanych dla tematyki przemian życia kulturalnego społeczności lokalnych przez propozycje teoretyczne Antoniny Kłoskowskiej (1919-2002). Część pierwsza omawia koncepcję układów kultury Antoniny Kłoskowskiej, ze szczególnym uwzględnieniem wersji zawartej w jej pracy Społeczne ramy kultury. Część druga zawiera opis jednego z sugerowanych przez Kłoskowską kierunków przemian w systemie układów kultury i zestawia go z teoriami dotyczącymi przemian społeczności lokalnej. Część trzecia pokazuje jedną z możliwych konsekwencji przemian w ramach układów kultury - zmianę funkcjonowania społecznych ról przodownika kultury i przywódcy kultury.

Podział centrum-peryferie opisuje zjawiska w złożonych systemach społeczno-kulturowych. Centrum i peryferie są pojęciami kulturowymi, a nie geograficznymi. Centrum jest ośrodkiem systemu, a peryferiom jest przydzielona rola bierna i recepcyjna. W relacjach tych jest zapisane wartościujące społeczne nadznaczenie. Są one związane z postawami wartościowania i dominacji, i wiąże się z nimi z cały węzeł emocji o różnokierunkowej walencji. W artykule pojęcie to zostało wykorzystane dla ukazania znaczenia apelu zawartego w nazewnictwie firm i hasłach lokalnych komitetów wyborczych, i kulturowych treści zawartych w nazwach miejscowości wewnątrz społeczności lokalnej. Metafora przestrzenna jest w nich wykorzystana w celach opisujących i społecznie perswazyjnych. Zastosowania, jakie schemat ten zdobył w kulturach lokalności, zarówno obecnie jak i w przeszłości, ukazuje ważny mechanizm konstruowana przestrzeni społeczno-kulturowej. Jego znajomość pozwala lepiej zrozumieć i odczytać treści zawarte w nazwach miejscowych.

Artykuł poświęcony został ukazaniu problematyczności pojmowania „kultury lokalnej” jako kultury konkretnych społeczności, pozostającej w silnym związku z ich terytorialnym umiejscowieniem. Oś argumentacji stanowi próba wykazania, iż przyjęcie perspektywy hybrydyzacji jako modelu adekwatnego dla uchwycenia cech współczesnych procesów kulturowych, zmusza do redefinicji lokalności kultury. Przeprowadzona analiza wskazuje zarazem, iż problematyka „kultury lokalnej”, tak jak dotyczy zagadnienia utrzymywania się jednorodnych pod względem sposobów życia kultur terytorialnych, w równym stopniu okazuje się być obecnie kwestią tożsamościową. Ujmowany w terminach tożsamościowych, w obliczu dominacji płynnych i uwarunkowanych kontekstowo tożsamości, dyskurs na temat lokalności kultury zda się odzwierciedlać potrzebę przeciwstawiania ładu i całościowości kultury doświadczeniu fragmentacji typowej dla współczesnego życia.

Przemiany społeczne w Polsce ostatnich kilkunastu lat miały przede wszystkim charakter modernizacyjny, ale polegały też na przełamaniu jednego z podstawowych mitów organizujących myślenie o Polsce i Polakach - wizji „jedności narodu”. Dekompozycja tożsamości narodowej, zwątpienie w adekwatność szkolnej wersji narodowej historii i poczucie względności wartości i elementów obrazu świata, kiedyś przedstawianych jako pewne i jednoznaczne, powodują dzisiaj – zdaniem autora - poszukiwanie nowych wymiarów historycznej identyfikacji, związanej bardziej z lokalną przestrzenią i jej przeszłością. Dowartościowaniu ulega lokalna i regionalna tradycja, kosztem zdewaluowanej, kiedyś dominującej tożsamości narodowej i narodowego dziedzictwa, które, jako kojarzące się z ideologią, zostaje zakwestionowane. Zdaniem autora należy się więc spodziewać, że będzie przybywać aktywnych, twórczych obywateli, którzy właśnie na poziomie regionu zechcą realizować swoje aspiracje, a co za tym idzie region stanie się dla nich podstawową przestrzenią obywatelskiej działalności. W efekcie Polska przybierze bardziej mozaikowy charakter, uczyni społeczeństwo bardziej otwartym, a więź z regionem stanie się jednym z podstawowych wymiarów społecznej tożsamości.

W artykule autorka zastanawia się nad przydatnością koncepcji wspólnotowych formułowanych przez tzw. komunitarystów do badania kultur lokalnych. Zestawia koncepcje poszczególnych przedstawicieli tego nurtu i przykłada je do szeroko pojętej definicji kultury lokalnych społeczności. Rozważania teoretyczne zilustrowane przykładami praktycznymi prowadzą ją do wniosku, iż koncepcje wspólnotowości są nie tylko przydatne, ale wręcz nieodzownie już obecne w badaniach nad lokalnością, ponieważ ze swej istoty kultura jest przestrzenią znaczeń wspólnych danej zbiorowości, zawiera więc w sobie zawsze element więzi, relacji, podzielania pewnych dóbr i wartości, które to problemy znajdują się w centrum teorii komunitarystycznych.

Artykuł przedstawia interpretację strukturalną obchodów Dni Olesna w tym małym mieście województwa opolskiego zamieszkałym przez Polaków i mniejszość niemiecką pozostałą po 1945 roku. Okazuje się, że Dni Olesna to świeckie 3-dniowe święto towarzyszące obchodzonemu od średniowiecza odpustowi św. Anny, jednej z patronek Śląska. Odpust ten do dziś ściąga nie tylko żyjących tu wiernych, ale także emigrantów czy przesiedleńców, którzy przebywają głównie w Niemczech. Po 1989 r. postanowiono podnieść te spotkania rozdzielonych rodzin i znajomych do rangi Spotkań Oleśnian, które są Dniami Olesna przy okazji odpustu św. Anny. W trakcie uroczystości świeckich cała społeczność, niezależnie od narodowości, bierze udział w masowej polskiej kulturze muzycznej. W czasie odpustu z kolei, choć są osobne nabożeństwa w dwóch językach, to jest wspólna pielgrzymka, a w odpuście uczestniczą, stanowiący zdecydowaną większość ludności, katolicy niezależnie od tożsamości narodowej. Powstały wskutek podziału narodowego skomplikowany scenariusz uroczystości prowadzi w efekcie do ponadnarodowej integracji lokalnej społeczności.

Pożywienie jest ważnym elementem tworzenia więzi między ludźmi i dobrym, materialnym wskaźnikiem kulturowych tendencji i społecznych relacji. Artykuł jest próbą spojrzenia na sytuację pogranicza wyznaniowego przez pryzmat zachowań i przekonań związanych z jedzeniem. Podstawą empiryczną analizy są badanie terenowe prowadzone w kilku wioskach pogranicza prawosławno-katolickiego w Polsce i na Białorusi. Pożywienie w lokalnych społecznościach wiejskich, używane do podtrzymywania więzi rodzinno-sąsiedzkich, zaznacza sieć wzajemnych relacji, zobowiązań i powinności. Tak jest też w wioskach mieszanych wyznaniowo, gdzie drobne różnice liturgiczne związane z potrawami „sakralnymi” ulegają unieważnieniu w praktyce życia codziennego i wobec jednorodności wioskowej obyczajowości, ponieważ wyznaniowe podziały nie są tu znaczące społecznie. Jedyną przeszkodą jest rozbieżność czasu świątecznego związana z odmiennym kalendarzem liturgicznym Kościoła Wschodniego i Zachodniego, która zmusza mieszkańców wiosek prawosławno-katolickich do przyjęcia formuły podwójnego świętowania. Idealnym typem pogranicznej podwójności są tutaj rodziny mieszane, które oswajają różnice wyznaniowe w sferze najbardziej osobistej – na poziomie życia domowego.

Przedmiotem tego artykułu są relacje między wspólnotą religijną i przestrzenią charakterystyczne dla kultury lokalnej. Autor podejmuje w nim próbę odpowiedzi na pytania: /1/ Jakie treści składają się na tożsamość religijną społeczności lokalnych przebywających w sanktuariach prawosławnych i katolickich? /2/ Jakie znaki wyznaczają obszar sacrum? /3/ Czy krajobraz lokalny jest istotnym elementem tożsamości religijnej? /4/ Czy w obrębie kultury lokalnej, dla której identyfikacja z przestrzenią sakralną stanowi ważny wymiar odrębności, występują konflikty etniczne? Analizowane miejsca święte położone nad Bugiem, na Podlasiu są częścią przestrzeni, której centrum stanowią: prawosławny monaster św. Onufrego w Jabłecznej wraz z ikoną patrona oraz kościół św. Anny w Kodniu, gdzie znajduje się obraz Matki Boskiej Kodeńskiej. W artykule stosuję koncepcją tożsamości religijnej zaproponowaną przez Leszka Kołakowskiego. Działanie pamięci społecznej w procesie tworzenia zbiorowej identyfikacji rozpatruję za pomocą kategorii stosowanych przez Barbarę Szacką. Opisuję również typy mitów etnicznych, które używane są do opis dziejów badanych społeczności.

Autorka analizuje w jaki sposób sąsiedztwo, poczucie wspólnotowości i wspólna tradycja rozumiane są obecnie przez mieszkańców polskiej wsi, oraz jaką rolę odgrywa sąsiedztwo w kształtowaniu kultury lokalnej. Podstawę analizowanego materiału badawczego stanowią wywiady pilotażowe przeprowadzone w czerwcu 2004 roku przez studentów ISNS UW.

Artykuł jest wstępnym raportem z jakościowych badań nad rolą, jaką w środowiskach lokalnych w Polsce, na początku XXI wieku pełnią Ochotnicze Straże Pożarne. Punktem wyjścia do badań było założenie, że OSP mają z jednej strony własną kulturę wewnątrzorganizacyjną i owa kultura jest częścią kultury lokalnej, a z drugiej, że strażacy, jako środowisko aktywne, wpływają na swoje lokalne otoczenie. Badania prowadzą do wniosku, że OSP koncentrują się współcześnie przede wszystkim na gaszeniu pożarów i w związku z tym, ich działania nakierowane są na sprawność i wiedzę z zakresu pożarnictwa oraz budowanie poczucia solidarności i tożsamości strażackiej. Właśnie ta funkcja powoduje, że OSP są nieodzowne zwłaszcza w tych środowiskach lokalnych, które nie mają na swoim terenie Państwowej Straży Pożarnej, co dotyczy w głównej mierze terenów wiejskich. W miastach gdzie istnieje jednostka zawodowej straży, ochotnicy często zaprzestają uczestniczenia w akcjach gaśniczych, koncentrując się na działalności młodzieżowych drużyn, czyli funkcji szkoleniowej oraz na utrzymywaniu orkiestr dętych, czyli funkcji kulturalnej. Na wsi ochotnicze straże mają duże znaczenie dla aktywizowania mieszkańców. Są bezpośrednim inicjatorem takiej aktywności, zdarza się, że z ich pośrednictwa korzystają inne instytucje gminne, chcące wzbudzić taką aktywność.

Artykuł jest zapisem obserwacji zebranych podczas badań nad tożsamością mieszkańców przygranicznego miasteczka – Włodawy. Autor stara sie ukazać jak konstruuje się wyidealizowaną wizję lokalnej kultury opartej na harmonijnym współistnieniu i tolerancji jednostek i grup - utopię zakładającą wielokulturowość bez konfliktów. Prezentowane są tu zgromadzone podczas badań materiały, wskazujące na powstawanie we Włodawie nowej, miejskiej kultury lokalnej, zdominowanej przez napięcie między postulowaną i chcianą wielokulturowością (której nie towarzyszy faktyczna wielokulturowość), a wyobrażeniem możliwej w przyszłości, wyidealizowanej wielokulturowości, która dzięki zasadzie tolerancji i szacunku dla innych kultur nie mogłaby stać się źródłem rzeczywistych konfliktów społecznych i religijnych, lecz stwarzałaby warunki późniejszej spójności lokalnej zbiorowości. Autor zastanawia się, czy kreowanie takiej rzeczywistości ma sens i czy stworzony w ten sposób model wielokulturowości byłby możliwy do naśladowania w innych przygranicznych społecznościach.