archiwum

W tym numerze „Kultury Współczesnej” powracamy do problemów przeszłości i jej społecznych wyobrażeń oraz różnorakich pożytków z niej czerpanych. Problematyka ta jest ciągle obecna na wszystkich poziomach społecznego dyskursu, daleka jednak od wyczerpania. W części pierwszej numeru znalazły się tłumaczenia prac niemieckich badaczy pamięci oraz artykuły współpracujących z nimi w ramach projektu Polsko-niemieckie miejsca pamięci badaczy polskich z Centrum Badań Historycznych PAN w Berlinie. Pozostałe teksty – z nielicznymi wyjątkami – prezentowane były podczas zorganizowanego przez Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego w maju 2009 roku seminarium „Kulturoznawstwo a wiedza historyczna” poświęconego problemom pożytków czynionych z historii, kulturze historycznej, pamięci zbiorowej oraz kulturoznawczym badaniom pamięci. Seminarium to, współorganizowane przez Polskie Towarzystwo Kulturoznawcze i Narodowe Centrum Kultury. Pod jednym przynajmniej względem spotkanie to realizowało ideę naczelną cyklu seminariów „Kultury Współczesnej”: łączyć refleksję teoretyczno-metodologiczną z badaniem rzeczywistości kulturowej.

W pierwszej części artykułu autor definiuje pojęcie kultury historycznej i uzasadnia racje przemawiające na rzecz jego wprowadzenia. W części drugiej omawia tendencje charakteryzujące współczesną kulturę historyczną, z których najważniejsza to przejście od paradygmatu prawdy do paradygmatu sprawiedliwości.

Od mniej więcej ćwierćwiecza w dyskursie naukowym, ale i w debatach publicznych, coraz więcej uwagi poświęca się pamięci jako rzeczywistości kulturowej, społecznej i politycznej; dzieje się tak dlatego, że pamięć i upamiętnianie angażują zarówno indywidualną, jak i wspólnotową podmiotowość, dotykają podstaw tożsamości, a także są uwikłane w zagadnienia polityczne i etyczne. Pamięć stała się nowym imperatywem świeckich społeczeństw, a przez to wyzwaniem dla historyków, dla których początkowo, ze względu na swój roszczeniowy charakter, była zaprzeczeniem dyscypliny naukowej. W wyniku badań prowadzonych przez Pierre’a Norę ich podejście się zmieniło i wyłonił się nowy sposób pisania o przeszłości, „historia drugiego stopnia”, koncentrująca się wokół wprowadzonego przez Nora pojęcia lieux de mémoire (miejsca pamięci). Autor artykułu omawia przedstawiające miejsca pamięci publikacje wydane w różnych krajach europejskich, także prace wobec nich krytyczne oraz wydawnictwa, które do miejsc pamięci podchodzą w sposób bardziej globalny, transnarodowy.

Jak w perspektywie historycznej badać wzajemne oddziaływania (Beziehungsgeschichte) dwóch narodów? Istnieją dwa modele: „monologu na temat historii sąsiedztwa”, prowadzonego z perspektywy jednego z sąsiadów, oraz dialogicznej historii wspólnej, pisanej przez historyków z obu stron granicy. W tym kontekście jednak na znaczeniu zyskuje tytułowe pytanie: „Po co nam historia drugiego stopnia?”. Można bowiem na nie odpowiedzieć następująco: uzyskujemy dzięki niej narzędzie do badania kultury pamięci społeczeństwa, tak własnego, jak we wzajemnym oddziaływaniu dwóch społeczności.

Nawiązując do koncepcji narodu Benedicta Andersona o państwach narodowych jako „wspólnotach wyobrażonych” Aleida Assmann podejmuje refleksję na temat pamięci europejskiej. Autorka zastanawia się, czy zbudowanie jednolitej metanarracji przyczyni się do umocnienia Europy. Instytucjonalne, odgórne próby wpisania Holocaustu w pamięć Europejczyków i uczynienie go negatywnym mitem założycielskim Assmann ocenia jako nieudane, gdyż odbierają one wydarzeniom historycznym ich lokalny kontekst i konkretność, podczas gdy lokalne pamięci o zbrodniach przeciwko ludzkości na wschodzie i zachodzie Europy wciąż dzieli konflikt. Podstawy tożsamości europejskiej autorka widzi w odejściu od narodowego, monologicznego konstruowania pamięci i zastąpienia go pamięcią dialogiczną, opierającą się na wiedzy historycznej i wrażliwości na doświadczenia innych.

Europa Środkowo-Wschodnia to region naznaczony doświadczeniami obu wojen światowych, migracji i komunizmu oraz hybrydycznością wynikająca z koegzystencji na stosunkowo niewielkiej przestrzeni rozmaitych grup etnicznych i narodowych. „Koniec epoki świadków” i towarzysząca mu koniunktura pamięci niosą pytanie o mechanizmy reinterpretowania historii. Autor zdecydowanie sprzeciwia się politycznemu dekretowaniu pamięci, pytając o to, jak w Europie Środkowo-Wschodniej konstruowany jest obraz „własnej” i „obcej” przeszłości. To właśnie w refleksji nad „innym” dopatruje się drogi wyjścia ze „ślepej uliczki” konkurujących ze sobą pamięci narodowych.

Autorka omawia założenia, przesłanki i cele realizowanego od jesieni 2006 roku w Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie projektu badawczego Polsko-niemieckie miejsca pamięci, który stanowi próbę połączenia badania historii wzajemnych oddziaływań (Beziehungsgeschichte) z badaniem kultur pamięci. Jego efektem będzie czterotomowa publikacja dotycząca około stu polsko-niemieckich miejsc pamięci (planowana na rok 2011).

W artykule stawiane są pytania o status koncepcji pamięci kulturowej jako autonomicznej teorii opartej na interdyscyplinarnych przesłankach. Autorka wyraża wątpliwość zarówno co do uniwersalności idei pamięci kulturowej, jak również co do możliwości zaistnienia w najbliższym czasie pojęciowego i metodologicznego porozumienia pomiędzy przedstawicielami różnych dyscyplin, w których podejmuje się problematykę pamięci. Wyraża także przekonanie o niemożności prowadzenia badań pamięci, które byłyby w pełni apolityczne i niezależne od generacyjnej przynależności osób w nie uwikłanych.

Artykuł porusza jeden z kluczowych problemów z zakresu problematyki pamięci zbiorowej: kwestię zmienności/ciągłości wyobrażeń o przeszłości. Wykorzystując teorię niemieckiej badaczki Aleidy Assmann, autor analizuje zmiany w niemieckiej pamięci zbiorowej w dwóch szczególnych momentach historii Niemiec: po upadku III Rzeszy (przykład zastosowania strategii zerwania) oraz po zjednoczeniu Niemiec (strategia kontynuacji). Analizuje sferę świąt politycznych jako ważny instrument kształtowania zbiorowych odniesień do przeszłości w obrębie oficjalnej polityki historycznej państw, a dokładnie – zmiany w kalendarzu świąt po 1945 roku (głównie w Niemczech Zachodnich) oraz jego modyfikacje dokonane po zjednoczeniu Niemiec.

Jakie są możliwe zastosowania kategorii „miejsca pamięci” w kulturoznawczych badaniach kolektywnych wyobrażeń przeszłości? Inspiracją do poszukiwania odpowiedzi na to pytanie stała się koncepcja „historii drugiego stopnia” – histoire au second degré – ukształtowana w obrębie wielkiego zespołowego przedsięwzięcia badawczego i wydawniczego pod kierunkiem francuskiego historyka Pierre’a Nory. Kluczowy termin tej koncepcji – „miejsca pamięci” – wzbudza jednak wątpliwości ze względu na jego szczególne rozumienie w polskim zwyczaju językowym, a także z uwagi na nieustalony zakres znaczeniowy. Zawarta w artykule propozycja zmierza do takiego skonceptualizowania „miejsc pamięci”, które zachowa utrwalone w tradycji humanistycznej powiązanie obrazów przeszłości z obiektami przestrzennymi, ale nie będzie odsyłało tylko do scenerii czy topografii wydarzeń. Miejsca pamięci nie są tu pojmowanie jako wskaźniki czy sygnały wywołujące zdarzenia z przeszłości. Tym bardziej nie są „upamiętnianiem”, którego byt gwarantowany jest wyłącznie przez decyzje podmiotów „polityki historycznej”. Są natomiast takimi fenomenami z przeszłości, które posiadają zdolność ożywiania, „krystalizowania” pamięci grupowej i wytwarzania „symbolicznej aury”, co w przyjmowanym przez nas kulturoznawczym podejściu oznacza, że miejscem pamięci jest takie wyobrażenie przeszłych wydarzeń, które coś ważnego „znaczy” w podwójnym sensie tego słowa: jest bogate semantycznie i intensywnie waloryzowane.

Mit polskich Kresów Wschodnich jest jedną z opowieści fundacyjnych, które budują tożsamość mieszkańców Dolnego Śląska przesiedlonych tu po drugiej wojnie światowej. Artykuł poświęcony jest analizie zjawisk, związanych z powrotem pamięci o Kresach po ustrojowej transformacji z lat dziewięćdziesiątych. Opiera się na materiałach zgromadzonych podczas badań terenowych nad miejscami pamięci na Dolnym Śląsku. Zestawia ze sobą wybrane współczesne przykłady praktyk upamiętniania i muzealizacji kresowej przeszłości z doświadczeniami, które przynoszą nostalgiczne podróże Dolnoślązaków do dawnych małych ojczyzn na dzisiejszej Ukrainie, Litwie czy Białorusi.

Wigilijny stół potraktowany w tym tekście został jako szczególne miejsce pamięci, a znajdujące się na nim wigilijne potrawy jako formy zapisu pamięci lokalnej, rodzinnej oraz indywidualnej. Stół ten to także miejsce spotkania i nakładania się na siebie odmiennych pamięci i tradycji różnych członków rodziny. Analizy oparte są na badaniach przeprowadzonych we Wrocławiu w 2007 roku.

Autor, opisując konkretne przypadki, rozważa wpływ przemian politycznych na społeczne konstruowanie przedstawień przeszłości na poziomie lokalnym. Zdaniem autora, upadek komunizmu otworzył przed aktorami społecznymi możliwość opowiedzenia nowych narracji o przeszłości, stworzył szansę wykorzystania przeszłości do aktywnego konstruowania nowych tożsamości i podjęcia indywidualnych prób zakorzenienia się na ziemiach, na których pobyt długo traktowano jako tymczasowy.

W tekście przedstawiono analizę założonej w Bystrzycy Kłodzkiej w 2002 roku Izby Pamięci Rolnictwa Gmin Masywu Śnieżnika. Skonstruowana przez jej założyciela narracja o życiu mieszkańców wsi Kotliny Kłodzkiej w ostatnich dwu stuleciach ujawnia istotną i przeżywaną odmienność świata ludności zamieszkującej to terytorium przed wojną i świata przesiedleńców; jest także upamiętnieniem ich nieuniknionej konfrontacji. Autorka analizuje opowieść kustosza Izby, w której wskazano wspólne motywy narracji o przeszłości obecnych mieszkańców Kotliny Kłodzkiej.

Autorka przedstawia postać Augustyna Czyżowicza, „strażnika pamięci”, oraz fotografa codziennego i uroczystego życia dolnośląskiej wsi w latach 1956–1960. Interesują ją związki pamięci – tego, co pamiętane z przeszłości (Sąsiadowice), i tego, co chce się upamiętnić – z fotografią. Odkryty na nowo dzięki wywiadom przeprowadzonym przez zespół kulturoznawców (Barbaruk, Topp, Fereński) zbiór fotografii Czyżowicza nie jest według autorki „dokumentem epoki”, lecz nosi cechy fotografii autorskiej (tworzenie nazw serii, ingerencja w obraz utrwalony na kliszy, inscenizacje zdjęć), ta zaś ma wyraźne związki z pamięcią. Związek z pamięcią ma też sposób widzenia przez Czyżowicza krajobrazu dolnośląskiego (tzw. pamięć pracy oraz wpływ malarstwa).

Artykuł opisuje historię tworzenia się społeczeństwa wałbrzyskiego w okresie dużych zmian lat 1945–1948. Skupienie na tak niewielkim terenie ludności zróżnicowanej mentalnie, wywodzącej się z byłych Kresów i Europy Zachodniej, wywoływało konflikty, wynikające z odmiennie ukształtowanego światopoglądu, w tym ze zróżnicowania stosunku do Kościoła katolickiego i komunizmu, ale także powodowało wolno postępującą integrację grup społecznych.

Artykuł jest zapisem z lektury przestrzeni Warszawy na osi alei Jana Pawła II i ulicy Stawki, z finałem na pobliskim placu Krasińskich, przedstawiając podstawowe zawęźlenia symboliczne oraz obraz zbiorowej pamięci i tożsamości w kryzysie. Ogniskuje się wokół pytania, czy narzędzia wypracowane przez amerykańskich teoretyków kultury posttraumatycznej znajdują zastosowanie na polskim gruncie (słowo „grunt” jest tu rozumiane zarówno w przenośni, jak dosłownie). Jest próbą polemiki z koncepcją „pamięci nieprzyswojonej” Michaela C. Steinlaufa.

Artykuł analizuje projekt realizowany przez Pawła Brożka w serwisie Facebook.com, upamiętniający żydowskiego chłopca Henia Żytomirskiego zamordowanego na Majdanku w listopadzie 1942 roku. Serwis społecznościowy (social networking site) staje się tutaj przestrzenią procesu kreowania postpamięci (Marianne Hirsch), którego centrum są fotografie Henia, zdigitalizowane i udostępnione w jego fikcyjnym internetowym profilu. Artykuł podkreśla znaczenie komunikacji w ramach społeczności wirtualnej w procesie przepracowywania traumy związanej z doświadczeniem pustki: w ramach wspólnoty internauci wzajemnie upewniają się co do realności postaci Henia, wspólnie próbują poradzić sobie z uczuciami, które wywołuje jego (nie)obecność wśród żywych. Ważnym kontekstem problemu, poruszonym w artykule, jest także pytanie o granice upamiętniania w internecie: czy kontakt z cyfrową reprodukcją, pod względem ontologicznym nie różniącą się od komputerowo wygenerowanych grafik, może znaczyć w pracy postpamięci?